Khôi phục và phát triển giống quýt vòi trên địa bàn huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa
Từ nguy cơ mai một nguồn gen quý, quýt Vòi – giống cây ăn quả có múi đặc hữu của huyện Ngọc Lặc đã và đang từng bước được hồi sinh trở lại. Việc khôi phục và phát triển giống quýt Vòi không chỉ gìn giữ nguồn gen bản địa quý mà còn mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp hiện đại, xanh, bản sắc và phát triển bền vững.
Quýt vòi là giống quýt đặc hữu chỉ có tại Ngọc Lặc, có chiều cao cây 1,8m, đường kính tán 2,2m, khung cành vững chãi, mức độ nhiễm bệnh nhẹ, chưa có biểu hiện bệnh vàng lá; khối lượng quả 160-180g, độ đồng đều quả trên 80%, tỷ lệ phần ăn được trên 85%, số hạt/quả 6-8 hạt; nếu được chăm sóc tốt thì sau 7 năm sẽ bắt đầu cho thu hoạch; quả quýt vòi được thu hoạch vào tháng 10, tháng 11 hàng năm; hình dạng quả tròn đẹp, vỏ quả màu vàng đẹp và nhẵn, độ dai vách múi dòn và dễ tách; thịt quả mịn, đồng nhất và mọng nước; hương vị quả ngọt đậm, chua thanh hơn hẳn các giống quýt khác nên được người dân yêu thích. Trước đây hầu như hộ gia đình nào cũng có từ vài gốc để phục vụ nhu cầu gia đình và một số ít bán ra thị trường”. Tuy nhiên, qua thời gian quýt vòi dần bị suy giảm cả về số lượng lẫn chất lượng, cây rất dễ sâu bệnh, tỷ lệ đậu quả không cao, năng suất cũng vì thế mà giảm đáng kể. Theo số liệu thống kê từ phòng nông nghiệp huyện đến năm 2022 quýt vòi cổ chỉ còn lại vài chục cây và gần như bị thoái hóa.
Hình ảnh: Vườn quýt vòi tại xã Minh Sơn, huyện Ngọc Lặc
Hình ảnh: Quả quýt vòi khi còn xanh
Là một người dân của vùng đất Ngọc Lặc, với kinh nghiệp hơn 30 năm trồng quýt vòi Ông Phạm Văn Cư luôn trăn trở về việc giữ gìn và phát triển giống quýt quý đặc sản của địa phương đang có nguy cơ biến mất này. Vì vậy, ông đã quyết tâm đi tìm tòi, học hỏi về kinh nghiệm và kỹ thuật trồng và nhân giống cây ăn quả, cây đặc sản tại các địa phương khác từ đó rút ra bài học và kinh nghiệm để khôi phục và phát triển cây quýt của địa phương mình. Qua quá trình nghiên cứu tìm hiểu, ông đã học hỏi thêm được kinh nghiệm và kỹ thuật về nhân giống thông qua hình thức chiết ghép và áp dụng tại vườn cây của gia đình, từ đó thành công thay thế những cây quýt già cỗi được ươm giống từ hạt trước đây thành những cây ghép có khả năng chống chịu sâu bệnh và cho năng suất tốt hơn. đến nay vườn quýt của gia đình đã được khôi phục và phát triển với hơn 1.000 gốc với sản lượng 2,5 tấn/ha, giá bán từ 50.000- 60.000đ/kg, đang cho thu nhập 150 triệu đồng/năm, sản phẩm quýt luôn đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và được người tiêu dùng ưa chuộng. Thời gian tới ông dự kiến sẽ phát triển thêm 500-600 gốc mới để đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Ngoài việc trồng và chăm sóc vườn cây của gia đình, ông Cư còn sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm từ cách nhân giống, chăm sóc cây cho bà con trong và ngoài xã có nhu cầu đến tham quan học hỏi.
Dưới sự giúp đỡ và chia sẽ kinh nghiệm từ gia đình ông Cư cùng sự đồng hành hỗ trợ của phòng nông nghiệp và cán bộ khuyến nông trên địa bàn huyện, các lớp tập huấn kỹ thuật, tham quan học hỏi về quy trình trồng, nhân giống và chăm sóc quýt vòi được xây dựng và phát triển đã giúp cho hàng vạn cây giống được nhân giống thành công và đưa về trồng tại các xã như Cao Ngọc, Minh Sơn, Mỹ Tân và Thị trấn Ngọc Lặc. Từ chỗ chỉ còn vài chục gốc quýt đến nay, toàn huyện đã có khoảng 4 ha trồng quýt vòi với hơn 3.000 gốc, với lợi nhuận cao hơn các cây trồng khác đã cho thấy việc khôi phục và phát triển giống quýt vòi bản địa không chỉ có ý nghĩa về mặt bảo tồn một giống cây trồng bản địa quý hiếm và còn cho thấy nếu được canh tác tốt, giống quýt bản địa sẽ góp phần cải thiện thu nhập và nâng cao đời sống cho bà con nông dân.
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát triển giống quýt vòi của địa phương vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Diện tích trồng tại các xã, thị trấn phân tán, quy mô nhỏ, trình độ, khả năng tiếp thu khoa học công nghệ và năng lực tổ chức sản xuất, tiếp cận thị trường của người sản xuất còn hạn chế. Một vấn đề nữa là việc bảo tồn và phát triển các giống cây bản địa nếu chỉ dừng lại ở việc thu thập, phục tráng nguồn gen mà không kết hợp nhiều giải pháp song hành khác trong tìm kiếm thị trường, xây dựng thương hiệu thì hiệu quả của công tác bảo tồn khó được phát huy. Do đó, rất cần sự chung tay của các ngành chức năng và địa phương trong việc phát triển và xây dựng thương hiệu các giống cây, con bản địa của địa phương nhằm phục vụ có hiệu quả mục tiêu tái cơ cấu ngành nông nghiệp bền vững theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị…
Hồ Thị Lý