Mô hình liên kết sản xuất – tiêu thụ mướp đắng mang lại hiệu quả kinh tế cao tại xã Định Tân, tỉnh Thanh Hóa.
Trong những năm gần đây, trước yêu cầu ngày càng cao của thị trường và nhu cầu nâng cao thu nhập cho người nông dân, nhiều địa phương đã mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, xây dựng các mô hình sản xuất nông nghiệp theo hướng liên kết chặt chẽ giữa nông dân và doanh nghiệp. Tại xã Định Tân, tỉnh Thanh Hóa, mô hình liên kết sản xuất – tiêu thụ mướp đắng đã và đang chứng minh được hiệu quả. Không chỉ giúp người nông dân thay đổi thói quen canh tác truyền thống trên những diện tích đất kém hiệu quả, mô hình này còn tạo ra một chuỗi giá trị bền vững, giải quyết vấn đề đầu ra, từ đó mở ra hướng đi mới đầy triển vọng, góp phần nâng cao đời sống và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.
Giống mướp đắng lai F1 cho năng suất, chất lượng cao.
Mướp đắng hay còn gọi là khổ qua (tên khoa học: Momordica charantia) có nguồn gốc xuất xứ từ châu Phi, là loại quả có vị đắng đặc trưng, được sử dụng rộng rãi trong ẩm thực và y học cổ truyền ở nhiều nước châu Á. Mướp đắng có nhiều dưỡng chất tốt cho sức khỏe như: vitamin C, vitamin A, chất xơ, chất chống oxy hóa, có khả năng hỗ trợ cải thiện đường huyết, tăng cường miễn dịch, thải độc gan, bảo vệ tim mạch và giúp tăng cường sức khỏe của làn da. Những năm trước đây, người dân xã Định Tân chủ yếu canh tác lúa và một số loại hoa màu truyền thống. Tuy nhiên, thu nhập từ các loại cây này không cao, thị trường tiêu thụ bấp bênh, người dân thường xuyên rơi vào tình trạng “được mùa mất giá”. Trong bối cảnh đó, thực hiện triển khai Chủ trương tái cơ cấu ngành nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới nâng cao,UBND xã Định Tân đã họp bàn, lên kế hoạch và chỉ đạo Hợp tác xã Dịch vụ sản xuất nông nghiệp xã Định Tân (HTX) tìm kiếm, đấu mối với các doanh nghiệp có uy tín cả trong và ngoài tỉnh để triển khai thí điểm mô hình trồng mướp đắng theo chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ với tổng diện tích 5 ha.
Công ty TNHH Hạt giống Tân Lộc Phát (địa chỉ: TP. Hồ Chí Minh) là doanh nghiệp có tiềm lực, thương hiệu lâu năm trong lĩnh vực liên kết sản xuất nông nghiệp trên cả nước. Mô hình được triển khai với tổng diện tích liên kết hơn 5 ha, với 18 hộ dân tham gia, tập trung chủ yếu ở các thôn: Yên Định, Kênh Thôn, Tân Long. Mướp đắng là loại cây trồng được trên nhiều loại đất khác nhau nhưng kết cấu đất phải tơi xốp, thoáng khí, sạch cỏ, loại đất tốt nhất để trồng mướp đắng là loại đất thịt pha cát.Giống mướp đắng được chọn là mướp đắng lai F1 có năng suất và chất lượng vượt trội so với các loại mướp đắng thông thường. Với đặc tính sinh trưởng ngắn ngày (chỉ từ 45 – 50 ngày là cho thu hoạch), và có thể cho thu hoạch liên tục trong 30 – 35 ngày. Mỗi năm có thể trồng liên tục 2 vụ/năm, bắt đầu từ tháng 2 – 6 và từ tháng 8 – 11. Ngoài ra cây mướp đắng là loại cây dễ trồng, dễ chăm sóc, rất phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng địa phương, lại có giá trị kinh tế cao, được thị trường ưa chuộng, mướp đắng nhanh chóng khẳng định được tiềm năng kinh tế cao.
Mô hình liên kết được thông qua các hợp đồng được ký kết giữa công ty Tân Lộc Phát và HTX Định Tân. Về phía công ty sẽ chịu trách nhiệm cung ứng toàn bộ vật tư như: giống mướp đắng, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật (BVTV),…cho các hộ dân tham gia mô hình và được khấu trừ vào tiền thanh toán sau khi thu hoạch sản phẩm. Sản phẩm thu mua ngay tại ruộng và được vận chuyển về kho của công ty để sơ chế sản phẩm trước khi đưa ra ngoài thị trường tiêu thụ. Ngoài ra, công ty sẽ tổ chức các lớp tập huấn trồng và chăm sóc mướp đắng theo hướng hữu cơ thân thiện với môi trường, sử dụng thuốc BVTV sinh học, phân bón hữu cơ. Toàn bộ sản phẩm làm ra khi đạt chất lượng theo yêu cầu được công ty thu mua theo giá thị trường nhưng không thấp hơn 7.000 đồng/kg quả mướp đắng tươi. Công ty cũng cam kết trong hợp đồng thanh toán ngay sau khi thu mua với những sản phẩm đạt tiêu chuẩn. Việc cam kết này giúp người dân yên tâm, tập trung sản xuất không cần phải lo đầu ra cho sản phẩm giống như trước đây khi còn sản xuất theo kiểu truyền thống.
Tập kết, thu mua mướp đắng tại ruộng ở xã Định Tân, tỉnh Thanh Hóa.
Trong chuỗi liên kết, HTX Định Tân là đơn vị trung gian, cầu nối giữa công ty và các hộ liên kết, tổ chức sản xuất theo vùng tập trung, bảo đảm chất lượng sản phẩm đồng đều. HTX có trách nhiệm rà soát, lên danh sách các thành viên đạt tiêu chuẩn đáp ứng các tiêu chí mà công ty đề ra. Các hộ dân được lựa chọn tham gia mô hình phải có diện tích canh tác liền kề tối thiểu từ 5 sào/hộ trở lên để có thể cơ giới hoá đồng bộ trong sản xuất từ khâu làm đất đến khâu thu hoạch. HTX sẽ đứng ra chỉ đạo và lập kế hoạch sản xuất triển khai cho các hộ dân tham gia mô hình; xây dựng lịch thời vụ sản xuất, công tác dự báo tình hình sâu bệnh hại trên cây trồng; điều tiết các dịch vụ thủy lợi và cơ giới hóa sản xuất như: máy cày, bừa làm đất. HTX cũng là đơn vị tổ chức sản xuất, hướng dẫn các hộ dân tuân thủ quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn an toàn, sử dụng các loại phân bón hữu cơ, thuốc BVTV sinh học mà công ty cấp phát. Đồng thời, xuyên suốt trong quá trình triển khai mô hình, HTX là đơn vị chịu trách nhiệm trước công ty về năng suất, chất lượng sản phẩm. Chính vì vậy trong suốt quá trình triển khai mô hình, HTX phải thường xuyên kiểm tra, giám sát và hướng dẫn các hộ dân canh tác theo đúng quy trình, kỹ thuật mà công ty đưa ra để đạt năng suất, chất lượng theo kế hoạch.Bên cạnh đó, HTX nông nghiệp Định Tân cũng đang phối hợp với các doanh nghiệp nghiên cứu phát triển sản phẩm chế biến từ mướp đắng như: trà mướp đắng, bột mướp đắng, viên nang thực phẩm chức năng… nhằm gia tăng giá trị và kéo dài thời gian bảo quản, tiêu thụ sản phẩm.
Về phía các hộ dân tham gia liên kết phải tuân thủ tuyệt đối các điều khoản đã được ký kết trong hợp đồng. Các hộ dân phải tham gia đầy đủ các lớp tập huấn do công ty và HTX tổ chức để nâng cao trình độ canh tác nhằm đảm bảo chất lượng, năng suất sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn của công ty đã đề ra. Các hộ dân cam kết bán toàn bộ sản phẩm đạt tiêu chuẩn cho công ty, tạo niềm tin liên kết lâu dài bền vững giữa người nông dân và doanh nghiệp.
Vì được canh tác theo đúng quy trình mà công ty hướng dẫn, vụ Xuân năm 2025 đã cho năng suất cao vượt ngoài kỳ vọng, đạt 22 tấn/ha/vụ, sản lượng đạt 110 tấn/vụ. Với giá bán trung bình cho công ty từ 7 triệu đồng/tấn cho doanh thu từ 770 triệu đồng/vụ, trừ chi phí như: nhân công, giống, phân bón,… cho lợi nhuận đạt trên dưới 300 triệu đồng/vụ. Với 1 năm trồng 2 vụ liên tục có thể cho thu nhập đạt từ 600 triệu đồng/năm. Như vậy, với 18 hộ dân tham gia mô hình cho thu nhập bình quân đạt 33,33 triệu đồng/hộ/năm. Theo tính toán, nếu so với cùng một đơn vị diện tích như trước đây khi chưa chuyển đổi và liên kết thì lợi nhuận cao hơn từ 2 – 2,5 lần so với trồng lúa và quan trọng nhất là người nông dân không còn phải lo lắng về đầu ra cho sản phẩm.
Mô hình liên kết sản xuất – tiêu thụ mướp đắng tại xã Định Tân không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho người nông dân mà còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất, hình thành vùng chuyên canh hàng hóa có giá trị kinh tế cao. Với cách làm bài bản, có sự đồng hành của doanh nghiệp và chính quyền địa phương, mô hình này đang mở ra hướng phát triển nông nghiệp bền vững và có thể nhân rộng ở nhiều địa phương khác trên cả tỉnh. Đây là minh chứng rõ nét cho việc sản xuất nông nghiệp không chỉ dừng lại ở “trồng và bán”, mà phải hướng đến xây dựng chuỗi giá trị khép kín, tạo lợi ích hài hòa cho tất cả các bên tham gia.
Mạnh Tùng