Hiệu quả mô hình trồng sen chế biến kết hợp du lịch tại phường Đông Tiến, tỉnh Thanh Hóa
Tại Thanh Hóa, các mô hình sản xuất nông nghiệp theo hướng hiện đại, đa dạng, bền vững nhằm khai thác hiệu quả tối đa từ những lợi thế tự nhiên sẵn có ngày càng gia tăng về số lượng và chất lượng. Trong đó có mô hình trồng sen kết hợp chế biến các sản phẩm từ sen của Hợp tác xã (HTX) sen xứ Thanh là mô hình sản xuất nông nghiệp điển hình của phường Đông Tiến, tỉnh Thanh Hoá.
(Khu trồng sen của HTX sen xứ Thanh)
Chia sẻ về ý tưởng thực hiện mô hình, chị Nguyễn Thị Thu – Giám đốc HTX sen xứ Thanh cho biết, hoa sen là loại hoa gắn bó sâu sắc với làng quê và tâm hồn của người Việt, hoa sen cũng tượng trưng cho sự thanh tao, thuần khiết, cao quý nhưng cũng rất giản dị. Sen không chỉ mang lại vẻ đẹp, giúp thư thái trong tâm hồn mà các sản phẩm từ sen còn mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe nếu được sử dụng đúng cách. Xuất phát từ tình yêu với cây sen và niềm đam mê với nông nghiệp, đồng thời nhận thấy tại quê hương mình có nhiều diện tích trồng lúa bị người dân bỏ hoang do nhiễm phèn, lầy trũng canh tác kém hiệu quả, chị đã thuê lại 5 ha đất tại Tổ dân phố Tân Lương để chuyển đổi sang trồng sen và thành lập Hợp tác xã sen xứ Thanh. Bắt tay vào thực hiện mô hình gặp không ít khó khăn như sen bị ảnh hưởng bởi thời tiết nên năng suất thấp, ốc bươu vàng phá hoại, thiếu vốn, thiếu nhân lực,… thế nhưng bằng tình yêu dành cho loài hoa này chị vẫn kiên trì từng bước khắc phục khó khăn để biến những khu ruộng bỏ hoang thành những đầm sen không chỉ đẹp, nhiều màu sắc rực rỡ, hương thơm mát, trải rộng mênh mông khắp một vùng quê yên bình mà còn mang lại giá trị kinh tế.
Hiện tại, đầm sen của chị trồng trên 20 loại giống sen để phù hợp cho từng mục đích khai thác khác nhau gồm giống sen khai thác hoa như sen Bách Diệp, sen đỏ huyết, sen vàng, sen trắng Bạch Liên, sen Quan Âm trắng, sen hồng Super Lotus,…, giống sen khai thác hạt như sen giống Huế, sen Phú Yên, sen Hải Phòng, sen lòng vàng,…, giống sen khai thác củ như sen Nhật Bản, sen Trung Quốc,… Trong quá trình trồng sen chị đã không ngừng tìm hiểu kiến thức trên mạng, sách báo cũng như đến tận nơi để tham quan, học hỏi kinh nghiệm từ các mô hình trồng sen hiệu quả trong và ngoài tỉnh. Để đạt hiệu quả kinh tế cao và đảm bảo cho môi trường, trong quá trình trồng chị đã áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật từ khâu chuẩn bị đất, chăm sóc đến thu hoạch. Đặc biệt là tất cả đều được trồng theo hướng hữu cơ, không phân bón hóa học, không thuốc trừ sâu độc hại, tuyệt đối an toàn cho sức khỏe người sử dụng.
Chị cho biết: “Thời điểm gieo trồng thường từ tháng 2 đến tháng 3 và thu hoạch từ tháng 5 đến tháng 9 hằng năm. Cây sen tương đối dễ trồng không mất nhiều công và chi phí chăm sóc, tỉ lệ hao hụt thấp nhưng lại phụ thuộc nhiều vào thời tiết và nguồn nước bởi đây là loại cây khá nhạy cảm với điều kiện khí hậu. Trước khi xuống giống các ao sen đều cần phải cải tạo bằng vôi, chế phẩm sinh học Trichodema để tiêu diệt mầm bệnh tiềm ẩn trong bùn đất. Đất phù hợp là đất có tầng canh tác từ 20 – 40 cm, mặt đất tơi xốp, giúp rễ cây dễ bám vào và phát triển, cung cấp chất dinh dưỡng cho cây sen phát triển và thuận tiện thu hoạch. Quản lý mực nước và chất lượng nước rất quan trọng để sen tăng trưởng tốt, khi mới trồng cần giữ mực nước trong ruộng 20-30 cm giúp cây nhanh bén rễ, sau đó nâng dần theo sự sinh trưởng của cây, mực nước trong ao cần giữ ở mức 50-70cm là tốt nhất. Trong chăm sóc cây sinh trưởng phát triển, sử dụng phân chuồng ủ hoai mục kết hợp phân NPK bón theo tỷ lệ theo từng giai đoạn phát triển của cây như giai đoạn sau cấy giống 20 ngày, giai đoạn cây đẻ nhánh đẻ bông,… Trong thời kỳ cây sen sinh trưởng bệnh thường gặp bệnh hại như bệnh thán thư, bệnh thối ngó,… vì vậy xử lý phòng trừ bằng các dung dịch thảo dược tự chế từ các loại lá cây như lá cây xoan, lá cây cà chua, cây thuốc lào ngâm ủ để phun kết hợp với thuốc BVTV sinh học, đồng thời cần kịp thời xử lý ốc bươu vàng phát triển. Việc khai thác hoa, hạt, củ cũng phải đúng thời điểm, đúng kỹ thuật đối với từng loại mới đảm bảo năng suất, hình thức, chất lượng. Sau thu hoạch, rút cạn nước trong ao, loại bỏ lá sen tàn, tàn dư thực vật, dọn sạch cỏ dại và rác thải xung quanh bờ, cày lật lớp bùn đáy để tạo sự thông thoáng, phân hủy tàn dư hữu cơ, sau đó phơi ải ao từ 7-10 ngày để diệt khuẩn, xử lý đất bằng vôi và bón thêm phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ vi sinh để bổ sung dinh dưỡng cho vụ sau. Nhờ chăm sóc đúng quy trình kỹ thuật, năng suất hạt đạt khoảng 1,5 – 4 tấn/ha, năng suất củ tươi đạt từ 0,8 – 1,2 tấn/ha, năng suất hoa đạt 40.000 – 50.000 bông/ha. Giá bình quân hạt sen tươi chưa bóc vỏ 50.000 đồng/kg; giá hoa đạt từ 3.000 -5.000 đồng/bông, giá củ sen tươi từ 50.000 – 100.000 đồng/kg,…
Sản phẩm long nhãn ôm sen của HTX sen xứ Thanh
Những vụ thu hoạch sen đầu tiên hầu như chị chủ yếu bán thô, thế nhưng sau một thời gian tìm hiểu, nghiên cứu về cây sen, chị nhận ra loại cây này có nhiều ưu điểm, có thể chế biến ra nhiều sản phẩm đa dạng nếu biết cách tận dụng các bộ phận của cây và sử dụng đúng cách, các sản phẩm từ sen đang được thị trường ưa chuộng. Cây sen được đánh giá cao nhờ công dụng đa dạng trong ngành ẩm thực, dược liệu, thẩm mỹ,… như hoa sen chế biến thành tinh dầu, làm trà giúp an thần, dễ ngủ, mát gan; đài sen giúp giải nhiệt, giúp ích cho bệnh nhân tiểu đường; hạt sen giúp bồi bổ, cung cấp dưỡng chất cho mẹ và trẻ, người già kém ăn, người ốm, suy nhược cơ thể; tâm sen có thể dùng để hãm nước uống hàng ngày trị chứng mất ngủ; ngó sen phục vụ cho chế biến món ăn như gỏi, nộm thêm phong phú, bên cạnh đó giúp tăng sức đề kháng cho cơ thể; lá sen được dùng làm trà giúp trong làm đẹp và giảm cân, giúp điều hòa huyết áp. Chị đã đầu tư một số máy móc, trang thiết bị như máy bóc hạt, máy tách vỏ, máy nghiền, máy sấy thăng hoa, máy hút chân không,… đồng thời liên kết với một số đơn vị, cơ sở sản xuất chế biến tại Huế, Hà Nội,… để cho ra nhiều sản phẩm hữu ích, mới lạ được chế biến từ sen. Việc lựa chọn các đơn vị liên kết cũng được chị lựa chọn cẩn thận các đơn vị chuyên chế biến uy tín, có năng lực và quy trình công nghệ đảm bảo.
Hạt, củ sen sau khi thu hoạch sẽ được tiến hành sơ chế, phân loại, loại bỏ những sản phẩm không đạt tiêu chuẩn, làm sạch để đưa vào chế biến. Trong chế biến sẽ kết hợp cả phương pháp thủ công truyền thống và máy móc hiện đại sẽ giúp giữ trọn vẹn hình thức, chất lượng sản phẩm. Việc chế biến sâu các sản phẩm là cần thiết giúp bảo quản sản phẩm sau thu hoạch, nâng cao giá trị sản phẩm và là điều kiện cần để xây dựng thương hiệu. Toàn bộ quy trình sản xuất luôn theo một quy trình khép kín, đảm bảo được giá trị dinh dưỡng và tuân thủ nghiêm ngặt vệ sinh an toàn thực phẩm. Cùng với đó, chị cũng chú trọng xây dựng thương hiệu, đầu tư thiết kế bao bì nhãn mác bắt mắt, thực hiện các thủ tục kiểm định chất lượng đầy đủ, dán tem truy xuất nguồn gốc, có hướng dẫn sử dụng… để tạo sự tin tưởng đối với khách hàng và nâng tầm giá trị các sản phẩm từ sen. Hiện nay, HTX sen xứ Thanh đã chế biến được hơn 10 loại sản phẩm đa dạng từ cây sen, trong đó có nhiều mặt hàng được người tiêu dùng đánh giá cao, như: mứt hạt sen, nhãn ôm sen, hạt sen sấy, trà củ sen, trà lá sen, tinh bột củ sen, bột ngũ cốc sen, miến sen,… Sản phẩm đã được cung cấp cho thị trường khắp trong Nam, ngoài Bắc, được người tiêu dùng đánh giá cao về hương vị, chất lượng thơm ngon, mẫu mã đẹp. Sản phẩm sau chế biến như hạt sen khô có giá từ 500.000 – 550.000 đồng/kg; tinh bột củ sen có giá 800.000 đồng/kg – 1.000.000 đồng, trà củ sen có giá 500.000 đồng/kg cao hơn gấp 5 – 7 lần so với sản phẩm tươi.
Ngoài thu nhập từ việc bán các sản phẩm chế biến từ sen, những năm trở lại đây, vào mỗi mùa sen nở rộ, khu đầm sen của chị còn là địa điểm du lịch được du khách khắp nơi yêu thích đến để tham quan, chụp ảnh, nghỉ dưỡng, trải nghiệm cuộc sống đồng quê, kết hợp ẩm thực, thưởng thức trực tiếp các món ăn chế biến từ sen… Chị đã đầu tư dựng chòi lá, nhà tre, cầu khỉ, mua sắm thuyền nan, đạo cụ,… trồng thêm hoa, cây cảnh quanh đầm tạo cảnh quan đáp ứng nhu cầu du lịch trải nghiệm của du khách. Với giá vé tham quan 50.000 đ/vé, chị cũng có thêm nguồn thu nhập duy trì cho các hoạt động của HTX. Vì vậy, thu nhập bình quân từ các hoạt động sản xuất, dịch vụ hàng năm của HTX đạt 600 – 700 triệu đồng, sau khi trừ chi phí lợi nhuận đạt 200 – 300 triệu đồng, hiệu quả kinh tế cao hơn gấp 3 – 4 lần so với trồng lúa, tạo công ăn việc làm cho hàng chục lao động thường xuyên và lao động thời vụ với mức thu nhập 300.000 đồng/người/ngày.
Để đẩy mạnh thương mại hóa sản phẩm, định hướng trong thời gian tới của chị là liên kết mở rộng diện tích sản xuất lên 10 ha tại Bắc Ninh, Hải Phòng, đẩy mạnh giới thiệu, quảng bá bán sản phẩm thông qua hình thức trực tiếp và livestream bán hàng tực tuyến tại đầm sen, tiếp tục hoàn thiện các thủ tục chứng nhận, đăng ký bảo hộ thương hiệu, tham gia chương trình OCOP địa phương với ba sản phẩm chủ đạo là trà củ sen, tinh bột củ sen, miến sen để xây dựng thương hiệu, nâng tầm giá trị sản phẩm sen xứ Thanh
Mô hình trồng sen chế biến kết hợp du lịch của HTX sen xứ Thanh là một điển hình trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng, đa dạng hóa sản phẩm nông nghiệp của tỉnh Thanh Hóa. Mô hình không chỉ tạo hướng đi mới trong sản xuất nông nghiệp, mà còn mở ra cơ hội gắn kết phát triển du lịch sinh thái, trải nghiệm đồng sen, góp phần xây dựng nông thôn mới nâng cao tại địa phương.
Trịnh Lý