Ứng dụng tiến bộ kỹ thuật nuôi cá rô phi tại xã Thọ Ngọc, tỉnh Thanh Hóa
Tại Thanh Hóa, nuôi trồng thủy sản được xác định là ngành sản xuất có nhiều thế mạnh mang lại hiệu quả kinh tế cao, giúp giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho người dân và góp phần vào sự phát triển kinh tế của tỉnh. Nhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường, các mô hình nuôi trồng thủy sản ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật đã và đang ngày một phát triển về quy mô và chất lượng. Một trong những mô hình nuôi trồng thủy sản tiêu biểu đó là mô hình ứng dụng tiến bộ kỹ thuật nuôi cá rô phi tại hộ anh Nguyễn Văn Nhâm (thôn Tam Lạc, xã Thọ Ngọc).
(Sản phẩm cá rô phi đơn tính Cát Phú sau thu hoạch)
Cá rô phi là loài cá đặc trưng ở vùng nhiệt đới, phân bố tự nhiên ở nhiều nước châu Á, châu Phi trong đó có Việt Nam. Cá có ưu điểm dễ nuôi, sinh trưởng, phát triển nhanh, năng suất, kháng bệnh tốt và có khả năng sử dụng nhiều loại thức ăn khác nhau. Thịt cá ngon, săn chắc, vị ngọt bùi tự nhiên, ít mỡ và chứa hàm lượng dinh dưỡng cao, dễ chế biến phi lê, đông lạnh nên dễ tiêu thụ trong nước và đặc biệt đang được nhiều thị trường trên thế giới ưa chuộng
(Ao nuôi cá rô phi thâm canh của anh Nguyễn Văn Nhâm, xã Thọ Ngọc)
Tại xã Thọ Ngọc, mô hình được triển khai tại hộ gia đình anh Nguyễn Văn Nhâm. Đây là hộ có đủ ao và diện tích cần thiết để nuôi cá rô phi theo quy trình kỹ thuật tiêu chuẩn. Anh Nhâm cho biết: trước đây nuôi trồng thủy sản thường nuôi theo kiểu truyền thống, chưa có kiến thức áp dụng khoa học kỹ thuật trong quá trình nuôi nên năng suất kém, hiệu quả kinh tế chưa cao. Tuy nhiên, từ khi tham gia mô hình do Trung tâm khuyến nông tỉnh tổ chức, anh được tiếp cận với quy trình nuôi cá rô phi theo quy chuẩn kỹ thuật, được tham gia các lớp tập huấn và hỗ trợ của Trung tâm khuyến nông tỉnh về con giống, thức ăn, thuốc, chế phẩm,… Cán bộ Trung tâm khuyến nông sẽ theo dõi, hướng dẫn kỹ thuật và giám sát trong suốt thời gian thực hiện mô hình về việc ứng dụng khoa học kỹ thuật sản xuất theo hướng an toàn, phòng chống dịch bệnh, quản lý tốt môi trường ao nuôi. Trang thiết bị phục vụ cho mô hình chủ yếu bao gồm: máy tạo oxy cho cá, máy đo pH cầm tay, cân kỹ thuật và một số dụng cụ, vật tư khác. Thức ăn công nghiệp và thuốc phòng bệnh được nhập từ các công ty sản xuất thuốc, thức ăn thủy sản uy tín trong nước để chủ động kiểm soát chất lượng đầu vào. Trung tâm cũng hướng dẫn cách thức sản xuất thức ăn tự chế, đảm bảo chất lượng theo tiêu chuẩn, có ghi chép các thành phần và nguồn gốc nguyên liệu làm thức ăn. Ngoài tham gia các lớp tập huấn, anh còn được tổ chức cho tham gia học tập kinh nghiệm các mô hình sản xuất có hiệu quả tại một số địa phương trong và ngoài tỉnh. Đúc kết kinh nghiệm từ các chuyến tham quan học tập, các lớp tập huấn kỹ thuật đã giúp anh hiểu hơn về mô hình nuôi cá rô phi theo hướng an toàn, từ đó giải quyết được các vấn đề xử lý ô nhiễm môi trường, giảm tỷ lệ cá chết do dịch bệnh, giảm thời gian nuôi, tối ưu chi phí sản xuất mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với cách nuôi truyền thống, bảo vệ môi trường sinh thái và dễ dàng trong việc truy xuất nguồn gốc sản phẩm.
Về nguồn giống: sử dụng cá rô phi đơn tính Cát Phú được mua tại Công ty CP phát triển nông nghiệp (Thanh Hóa). Giống cá rô phi đơn tính Cát Phú có tỷ lệ đực cao trên 98% và có tốc độ tăng trưởng nhanh hơn các giống hiện có trên thị trường 20%. Giống cỡ 300 – 400 con/kg, hệ số thức ăn thấp 1,2 – 1,4 so với các giống cá rô phi khác giống cá này có tốc độ tăng trưởng vượt trội, mình dày, đầu nhỏ, tỷ lệ thịt lớn, khả năng kháng bệnh tốt, đặc biệt là khả năng chịu lạnh tốt và có thể nuôi qua đông (ở 10oC, cá vẫn bắt mồi và tăng trưởng).
Chuẩn bị ao nuôi: trên diện tích 2,5 ha anh chia thành các ao nuôi như ao nuôi ương (2.000 m²), ao nuôi thương phẩm (1,4 ha), ao dự trữ và xử lý nước (3.000 m²) và các công trình phụ trợ. Các ao được bố trí tuân theo nguyên tắc dòng chảy một chiều, cấp thoát nước độc lập và vị trí thuận tiện để quản lý chất lượng môi trường. Trước khi thả cá, cần dọn sạch cây cỏ quanh bờ, gia cố bờ ao chắc chắn, chỉ để lại lớp bùn đáy dày khoảng 10 – 15 cm. Sử dụng vôi bột (7 – 10 kg/100 m²) để khử trùng ao, phơi khô 2 – 3 ngày, sau đó cấp nước vào ao đạt mức 1,2 – 1,5 m. Tiến hành bón phân chuồng hoai mục (80 – 100 kg/100 m²) hoặc phân đạm, phân lân để tạo nguồn sinh vật phù du làm thức ăn tự nhiên cho cá. Trong quá trình nuôi, theo dõi chặt chẽ màu nước ao để có kế hoạch bón phân hợp lý. Định kỳ hàng tháng bón vôi bột với lượng từ 2 – 3 kg/100 m3 nước để ổn định độ pH, tạo môi trường sống tốt hơn cho cá và tiêu diệt sinh vật gây bệnh trú ngụ trong ao. Sử dụng chế phẩm sinh học, hóa chất cải thiện môi trường ao nuôi đúng liều lượng và không nằm trong danh mục cấm lưu hành trong nuôi trồng thủy sản. Điều kiện thích hợp cho nuôi cá rô phi thương phẩm nhiệt độ 26 – 300C, pH từ 7 – 8, oxy hòa tan lớn hơn 4 mg/lít, độ trong 30 – 40 cm.
Trong ao nuôi sử dụng hệ thống sục khí kết hợp máy quạt nước sử dụng động cơ điện. Máy quạt nước giúp khuấy động mặt nước, tăng diện tích tiếp xúc để oxy từ không khí hòa tan vào nước và tạo dòng chảy lưu thông đưa oxy xuống các tầng nước phía dưới. Hệ thống sục khí (sục khí đáy/đá bọt) bơm khí từ máy thổi khí qua đường ống xuống sát đáy ao, cấp oxy trực tiếp cho tầng nước đáy và vi sinh vật phân hủy chất thải hữu cơ, hạn chế khí độc như H₂S hay NH. Vị trí lắp đặt quạt nước cách bờ ao khoảng 1,5 m và xuôi theo chiều gió chính để tận dụng lực đẩy tự nhiên, giúp tiết kiệm điện năng và tạo dòng chảy đối lưu tuần hoàn. Vị trí đặt sục khí đáy, bố trí các ống phân phối khí hoặc đá bọt (khoảng 1 quả cho mỗi 4 m² ao) cách đáy khoảng 15 cm tại những góc hoặc khu vực dòng chảy yếu, bố trí hai máy chéo góc ao, đảm bảo làm đều nước từ tầng đáy lên tầng mặt và tạo dòng nước chảy trong ao khi vận hành nhằm đảm bảo oxy phân tán đều khắp ao. Số lượng thiết bị tùy thuộc vào diện tích và mật độ thả (thường lắp 1 – 2 máy quạt nước từ 6 – 12 cánh và hệ thống sục khí tương ứng cho mỗi ao). Trong giai đoạn cá nhỏ có thể chạy theo khung giờ, nhưng khi cá lớn hoặc nuôi mật độ cao (đặc biệt từ tháng thứ 3 trở đi hoặc nuôi thâm canh), cần chạy quạt nước và sục khí liên tục hoặc xen kẽ để duy trì lượng oxy hòa tan luôn trên 4 mg/l. Hệ thống này sẽ được kết nối với điện thoại thông minh để điều khiển tự động hoạt động từ xa theo ý muốn, việc duy trì hệ thống tạo khí đúng cách giúp cá khỏe mạnh, sinh trưởng tốt.
Chọn và thả cá giống: cá giống phải đảm bảo khỏe mạnh, không bị trầy xước, kích cỡ đồng đều, không dị hình xây xát. Trước khi thả nuôi phải tắm cho cá bằng nước muối 2,5% trong 5 – 10 phút, thả cá vào lúc sáng sớm hoặc chiều mát. Nếu cá vận chuyển từ xa về, trước khi tắm cho cá và thả ra ao phải ngâm cả bao cá giống xuống ao 15 – 20 phút để cân bằng nhiệt độ và các yếu tố môi trường bên trong và bên ngoài bao chứa để tránh cho cá không bị sốc và chết do chênh lệch nhiệt độ. Mật độ thả tối đa 3 – 5 con/m2 . Nuôi cá rô phi hiện nay có thể nuôi quanh năm, vụ nuôi chính là vụ xuân tháng 3 – 4 (dương lịch) và vụ hè thu nuôi cá qua đông.
Trong nuôi cá rô phi, thức ăn cho cá quyết định tốc độ tăng trưởng và hiệu quả kinh tế vì vậy để giảm chi phí sản xuất và chủ động được nguồn thức ăn, anh đã chế biến thức ăn từ tinh bột (cám, bột đậu tương,…), thức ăn xanh (bèo, rau muống,…) và cá tạp đồng thời bổ sung thêm thức ăn công nghiệp để bổ sung đầy đủ dinh dưỡng cho cá và đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng. Tháng đầu tiên cho ăn thức ăn viên công nghiệp, dạng viên nổi, sẽ hạn chế sự thất thoát và giảm thiểu ô nhiễm nước, cho cá ăn 7 – 10% trọng lượng cá. Thức ăn có hàm lượng đạm cao (30 – 35%) để cá nhanh lớn, có sức đề kháng với dịch bệnh và tăng tỷ lệ sống. Từ tháng thứ hai đến tháng thứ tư ăn thức ăn chế biến. Từ tháng tư trở đi sử dụng thức ăn công nghiệp cho ăn 2 – 3% trọng lượng cá, giai đoạn này thức ăn có hàm lượng đạm thấp hơn, khoảng 18 – 20%. Thường xuyên bổ sung thêm khoáng, vitamin C, men tiêu hóa,… trong khẩu phần ăn của cá để tăng cường sức đề kháng và kích thích tiêu hóa cho cá. Thức ăn chế biến được đưa xuống sàn đặt trong ao, đặt cách bờ 1 – 1,5 m, sâu 0,2 m để người nuôi định lượng được lượng thức ăn của cá từ đó có thể điều chỉnh lượng thức ăn cho phù hợp với từng giai đoạn nuôi, tránh dư thừa gây ô nhiễm ao nuôi. Các bệnh phổ biến thường gặp khi nuôi cá rô phi là bệnh xuất huyết do vi khuẩn, bệnh nấm thủy mi, bệnh ký sinh trùng ngoài da, bệnh đường ruột. Khi cá bị bệnh cần xử lý bằng cách trộn kháng sinh vào thức ăn theo đúng liều lượng kết hợp khử trùng nước ao hoặc dùng nước muối NaCl 2 – 3% hoặc đồng sulfat (CuSO₄) nồng độ 3 – 5 ppm tắm cho cá hoặc phun trực tiếp xuống ao theo liều lượng khuyến cáo. Trong quá trình nuôi, cần kiểm tra bờ ao, cống nước thường xuyên, kịp thời tránh hiện tượng rò rỉ và mầm bệnh xâm nhập từ môi trường bên ngoài vào ao. Sau 5 – 6 tháng nuôi thì tiến hành thu hoạch có thể dùng lưới thu tỉa những con lớn, những con nhỏ tiến hành nuôi tiếp và thu hoạch vào cuối vụ. Thời điểm thu hoạch cá đạt trọng lượng 0,8 – 1 kg/con, tỷ lệ sống đạt trên 80%.
Qua kết quả đánh giá từ thực tế từ mô hình cho thấy, ứng dụng khoa học kỹ thuật nuôi cá rô phi thương phẩm cho năng suất đạt 20 tấn/ha/vụ, tổng sản lượng đạt 56 tấn/năm, tăng gần 15 – 20% so với nuôi truyền thống, với giá bán bình quân 35.000 đồng/kg cho doanh thu bình quân đạt 1,6 – 1,8 tỷ đồng/năm, sau khi trừ chi phí lợi nhuận đạt hơn 500 – 600 triệu đồng/năm. Sản phẩm được thương lái thu mua toàn bộ và cung cấp cho các bếp ăn tập thể trường học, nhà máy, cửa hàng, chợ đầu mối. Trang trại của anh cũng tạo công ăn việc làm cho 4 – 6 lao động thường xuyên và lao động thời vụ tại địa phương với mức lương 6 – 8 triệu đồng/người/tháng.
Mô hình ứng dụng tiến bộ kỹ thuật nuôi thâm canh cá rô phi tại xã Thọ Ngọc đã mở ra hướng đi mới trong việc hình thành các vùng nuôi thủy sản tập trung theo hướng hàng hóa trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa. Mô hình không chỉ bảo đảm nguồn cung thực phẩm an toàn, bảo vệ môi trường sinh thái mà còn tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân. Đây là tiền đề quan trọng thúc đẩy ngành nuôi trồng thủy sản phát triển bền vững, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế – xã hội chung của địa phương.
Phương Thúy