Hiệu quả mô hình liên kết nuôi hươu lấy nhung trên địa bàn xã Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa
Hươu sao (Cervus nippon) là loài sống trong tự nhiên có nguồn gốc từ Đông Á và hiện đã được du nhập, phát triển ở nhiều quốc gia trên thế giới. Tại xã Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa, loài vật này đã được bản địa hóa thành công nhờ khả năng thích nghi tốt, sức đề kháng cao và nguồn thức ăn dễ kiếm. Đặc biệt, sản phẩm nhung hươu – thuộc hàng “tứ đại danh dược” (Sâm, Nhung, Quế, Phụ) – luôn được thị trường ưa chuộng để chế biến dược phẩm cũng như bồi bổ sức khỏe. Vì vậy, việc ứng dụng mô hình chăn nuôi hươu sao lấy nhung kết hợp cung cấp con giống theo hình thức liên kết chuỗi tại hộ gia đình anh Nguyễn Văn Công (thôn Tân Thanh, xã Nông Cống) đã mở ra định hướng mới trong việc đa dạng hóa vật nuôi và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại địa phương.
Sinh ra và lớn lên tại xã Nông Cống, anh Nguyễn Văn Công thôn Tân Thanh luôn trăn trở tìm cách vươn lên thoát nghèo, làm giàu trên chính mảnh đất quê hương mình. Qua các chuyến tham quan do chính quyền địa phương và hội nông dân tổ chức đã giúp anh tiếp cận và biết thêm về mô hình nuôi hươu lấy nhung. Nhận thấy đây là mô hình mới giàu tiềm năng nên anh đã bắt đầu tìm tòi, nghiên cứu sâu hơn để xây dựng mô hình tại địa phương. Chia sẻ về hành trình khởi nghiệp, anh cho biết: nhận thấy nuôi hươu lấy nhung có giá trị kinh tế cao, hươu lại dễ chăm sóc, nguồn thức ăn chủ yếu ngoài tự nhiên nên tôi đã vào Hà Tĩnh tìm hiểu và học hỏi tích lũy thêm kinh nghiệm từ các trang trại đã phát triển. Đến năm 2023, sau khi làm chủ được kỹ thuật và quy trình nuôi hươu cộng với nguồn vốn tích lũy và vay mượn thêm tôi đã bắt tay xây dựng mô hình. Với diện tích trang trại 3 ha được gia đình anh Công đầu tư khoảng 2 tỷ đồng để mua con giống, xây dựng khu nuôi hươu và các công trình phụ trợ bao quanh với tổng diện tích 2.000 m2, diện tích còn lại được trồng nguyên liệu xanh (cỏ voi, ngô) và khu cây ăn quả (ổi, chuối) vừa tạo không gian đệm sinh thái, vừa chủ động nguồn thức ăn cung cấp cho hươu.
Đánh giá về thuận lợi và khó khăn từ khi thực hiện mô hình đến nay, anh Công cho biết: mô hình sở hữu nhiều thuận lợi nổi bật như hươu sao thích nghi tốt với khí hậu địa phương, ít bị dịch bệnh, nguồn thức ăn xanh dễ trồng, chi phí chăn nuôi thấp và thời gian thu hoạch nhung kéo dài. Tuy nhiên, mô hình cũng gặp những khó khăn nhất định như chi phí đầu tư con giống ban đầu khá lớn dao động 20 – 35 triệu/con, khi thu hoạch lại đòi hỏi người nuôi phải nắm vững kỹ thuật cắt nhung, chăm sóc vết thương chuẩn y tế và tuân thủ nghiêm ngặt thời điểm thu hoạch để đảm bảo chất lượng dược tính.
Trang trại nuôi hươu lấy nhung của gia đình anh Nguyễn Văn Công, xã Nông Cống
Về nguồn giống và liên kết sản xuất: Nhằm đảm bảo an toàn sinh học, nguồn gốc xuất xứ thuần chủng của hươu giống và đầu ra cho sản phẩm, trang trại đã ký hợp đồng liên kết sản xuất và tiêu thụ với Tổ hợp tác (THT) Chăn nuôi Hươu Đoàn Kết (tỉnh Hà Tĩnh). Đàn giống khởi điểm với 22 con hươu giống thuần chủng (10 đực 3 năm tuổi, 12 cái 2 năm tuổi) được kiểm dịch, tiêm phòng đầy đủ trước khi đưa về trang trại. Trong mối liên kết này, trang trại chịu trách nhiệm đầu tư hạ tầng đạt chuẩn, trực tiếp thực hiện quy trình chăm sóc, theo dõi sức khỏe đàn hươu hằng ngày và tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn an toàn sinh học do THT đề ra. Đối với THT đóng vai trò “bệ đỡ” kỹ thuật: cử cán bộ đồng hành, chuyển giao quy trình chăn nuôi – phòng bệnh và kỹ thuật thu hoạch nhung đúng chuẩn. Đầu ra sản phẩm được THT cam kết bao tiêu toàn bộ nhung hươu theo giá thị trường nếu trang trại có nhu cầu. Từ đó giúp trang trại hoàn toàn yên tâm sản xuất mà không lo rủi ro về đầu ra sản phẩm.
Về chuồng nuôi: Được xây dựng kiên cố có mái lợp vật liệu cách nhiệt giúp giảm nhiệt độ vào mùa hè, không gian bên trong được chia thành các ô hình chữ nhật có kích thước tiêu chuẩn đảm bảo chuồng luôn thông thoáng và đón được ánh sáng tự nhiên; nền chuồng được tôn cao hơn so với vị trí đất từ 10 – 15 cm, có độ dốc theo hướng từ trong ra ngoài để thoát nước dễ dàng, bề mặt chuồng được láng xi măng tạo độ nhám tránh trơn trượt. Ngoài ra để giữ cho chân hươu luôn khô ráo và giữ ấm ổ nằm nền được trải một lớp rơm hoặc trấu khô; Tường rào: có độ cao từ 1,8 – 2m để đảm bảo an toàn, ngăn hươu nhảy ra ngoài; Máng ăn: thiết kế cao cách nền từ 40 – 50 cm giúp hươu ăn uống thuận tiện và giữ vệ sinh thức ăn. Ngoài ra do hươu là loài nhút nhát nên khu vực chuồng nuôi được bố trí riêng biệt, đảm bảo yên tĩnh tránh cho hươu bị hoảng loạn.
Về thức ăn: Nguồn thức ăn chính của hươu là các loại lá cây như lá mít, lá khế, lá sung, lá xoài, cỏ voi, ngô,… và các phụ phẩm nông nghiệp, trung bình một con hươu trưởng thành sẽ tiêu thụ 6 – 8 kg thức ăn xanh và một lượng ít thức ăn tinh chủ yếu từ ngô hạt khoảng 0,5 kg mỗi ngày. Phần lớn lượng thức ăn này được trang trại chủ yếu tự cung cấp đảm bảo nguồn thức ăn được kiểm soát chặt chẽ an toàn, giúp đàn vật nuôi phát triển ổn định. Ngoài ra, đối với hươu đực trong giai đoạn hươu chuẩn bị lên nhung và mọc nhung (khoảng 2–3 tháng/năm), người nuôi cần bổ sung thêm thức ăn tinh như hạt ngô, cám gạo, chuối chín, đậu tương và các loại vitamin. Việc bổ sung vi chất trong giai đoạn này quyết định trực tiếp đến độ mọng, trọng lượng và mật độ vi chất của cặp nhung. Đối với hươu cái trong giai đoạn mang thai cần tăng cường chất đạm, khoáng và vitamin để nuôi thai phát triển tốt đồng thời bổ sung thêm thức ăn tinh chất lượng cao và rau củ tươi nhiều nước để hươu mẹ không bị suy nhược; với giai đoạn sau sinh và cho con bú cần cung cấp dư dả cỏ tươi ngon, nước sạch ấm để hươu mẹ mau hồi sức và tiết nhiều sữa cho hươu con.
Về chăm sóc phòng trừ dịch bệnh: Với nguồn con giống khỏe mạnh đã được tiêm phòng đầy đủ, cộng thêm khả năng thích nghi tốt với mọi điều kiện hoàn cảnh khí hậu nên sau khi về trang trại đàn hươu phát triển khỏe mạnh, ít bệnh tật. Tuy nhiên, để đảm bảo sự sinh trưởng phát triển cho hươu trang trại luôn thực hiện nguyên tắc ”3 sạch” ( chuồng sạch – nước sạch – thức ăn sạch), và thực hiện lịch trình phòng trừ bệnh chủ động: tiêm vắc-xin định kỳ 2 lần/năm (vào trước mùa mưa bão và thời điểm giao mùa) ngăn ngừa bệnh tụ huyết trùng; tẩy giun sán đường ruột (6 tháng/lần) đồng thời phun thuốc diệt ve, mòng, ruồi muỗi quanh khu vực chăn nuôi – những vật chủ trung gian truyền bệnh ký sinh trùng đường máu. Ngoài ra, không để hươu ăn phải thực phẩm bị nấm mốc, cỏ ướt đọng nước mưa đồng thời cân đối khẩu phần ăn với tỷ lệ thức ăn tinh không vượt quá 15% nhằm hạn chế bệnh chướng hơi dạ cỏ. Đối với phân hươu là nguồn phân hữu cơ rất tốt cho cây trồng nên sau khi thu gom được trang trại tận dụng ủ hoai mục sau đó bón cho diện tích trồng cây ăn quả và cỏ ngô, tạo nên chuồng trại chăn nuôi tuần hoàn khép kín, giảm thiểu phát thải khí nhà kính và ô nhiễm nguồn nước.
Hươu sao đến thời kỳ thu hoạch nhung tại trang trại
Nhờ áp dụng biện pháp chăn nuôi phù hợp và tuân thủ nghiêm ngặt vệ sinh trong quá trình chăn nuôi nên đàn hươu của gia đình anh Công phát triển tốt. Đến nay, sau 3 năm trang trại của gia đình anh đã phát triển đàn lên 40 con hươu. Trong đó, bao gồm 20 con hươu đực với 13 con đang cho khai thác nhung ổn định và 20 hươu cái sinh sản. Anh Công chia sẻ: Để lấy được nhung bảo đảm chất lượng, bán được giá cần phải canh thời gian cho phù hợp, không được lấy quá sớm cũng không quá trễ, thông thường sau khi nhung mọc khoảng 45 – 55 ngày sẽ tiến hành cắt nhung đây là thời điểm nhung còn mềm, chưa hóa xương, nếu cắt sớm nhung nhỏ, nếu cắt muộn nhung cứng, giảm giá trị. Cách cắt nhung đúng kỹ thuật cần cố định hươu chắc chắn, dùng cưa chuyên dụng cắt nhanh, dứt khoát (4 – 5 phút), vị trí cắt cách gốc nhung 2 – 4 cm. Sau khi cắt tiến hành cầm máu bằng cách dùng bột cầm máu hoặc tro bếp, sau đó băng kín vết cắt. Sau khi lấy nhung cần cho hươu nghỉ ngơi, bổ sung dinh dưỡng và theo dõi nhiễm trùng. Đối với hươu đực giống đã trưởng thành sau khi chăm sóc 6 tháng đã có thể cho thu hoạch nhung vụ đầu tiên sau đó nhung sẽ được khai thác định kỳ. Vòng đời khai thác lấy nhung của hươu có thể kéo dài từ 12 – 15 năm liên tục nếu được chăm sóc tốt. Hươu sau 15 năm sẽ được xả đàn để bán thịt với giá thịt hơi từ 150.000 – 250.000 đồng/kg. Mỗi năm hươu cho thu hoạch nhung 1 lần với trọng lượng nhung từ 0,8 – 1,4 kg/con và tăng dần theo từng năm, với giá bán từ 15 triệu đồng/kg, sản lượng thu về đạt khoảng 16 kg nhung cho giá trị kinh tế trên 200 triệu đồng/năm, sản lượng thu hoạch đến đâu đều được tiêu thụ đến đó. Đối với hươu cái sinh sản được khai thác tạo nguồn giống vừa giúp trang trại chủ động phát triển đàn, vừa tạo nguồn thu từ xuất bán hươu giống cho người dân trong và ngoài xã. Hươu con sau khi sinh được 4 tháng tuổi đã có thể xuất bán giống, hiện mỗi năm trang trại xuất bán từ 10 – 12 con giống với giá bán trung bình từ 15 – 20 triệu đồng/con, cho doanh thu mỗi năm từ hươu giống đạt 150 – 200 triệu đồng/năm. Tổng doanh thu của trang trại đạt khoảng 400 – 450 triệu đồng/năm. Trong khi đó, nhờ tận dụng nguồn thức ăn tại chỗ nên chi phí cho chăn nuôi hươu khá thấp, sau khi trừ chi phí, lợi nhuận thu về mỗi năm đạt khoảng 250 – 300 triệu đồng/năm. Không chỉ giúp phát triển kinh tế hộ gia đình, trang trại của gia đình anh còn góp phần tạo việc làm cho từ 3 – 4 lao động thời vụ tại địa phương với thu nhập 300 nghìn/người/ngày. Nhờ hiệu quả từ mô hình mang lại nên trang trại của gia đình anh được rất nhiều người dân đến tham quan học hỏi kinh nghiệm. Nói về dự định sắp tới, anh cho biết thời gian tới, gia đình sẽ tiếp tục mở rộng quy mô đàn đồng thời sẽ tăng cường liên kết, chuyển giao kỹ thuật cho các hộ dân tại địa phương và các vùng lân cận để cùng phát triển sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nhằm đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng.
Có thể thấy, mô hình liên kết nuôi hươu lấy nhung tại xã Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa là minh chứng cho tinh thần dám nghĩ dám làm, mạnh dạn đổi mới của người nông dân trong thời đại mới. Với những ưu điểm về hiệu quả kinh tế, tính bền vững và sự phù hợp với điều kiện sinh thái địa phương, mô hình này hoàn toàn đủ điều kiện để tiếp tục nhân rộng. Đây không chỉ là chiếc “chìa khóa” giúp nhiều hộ gia đình vươn lên làm giàu chính đáng, mà còn góp phần quan trọng vào tiến trình xây dựng nông thôn mới nâng cao, phát triển nông nghiệp bền vững của tỉnh Thanh Hóa.
Mạnh Hào