Hiệu quả mô hình trồng và khôi phục một số cây dược liệu tại xã Luận Thành, tỉnh Thanh Hóa.
Những năm qua, tại các địa phương trong tỉnh việc trồng và khôi phục cây dược liệu không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen các loại cây dược liệu quý, mà còn giúp chuyển đổi cơ cấu cây trồng và tăng giá trị sản xuất nông nghiệp, qua đó thay đổi thói quen canh tác nhỏ lẻ, tự phát chuyển đổi từ cây trồng giá trị thấp sang cây dược liệu giá trị cao, nâng cao hiệu quả kinh tế, xã hội khu vực miền núi. Trong các mô hình sản xuất đó tiêu biểu phải kể đến mô hình trồng và khôi phục một số cây dược liệu tại Hợp tác xã lâm nghiệp dược liệu xã Luận Thành, tỉnh Thanh Hóa.
(Vườn ươm và khôi phục cây giống cát sâm, ba kích,… tại HTX lâm nghiệp dược liệu Thường Xuân)
Thanh Hóa là tỉnh có những điều kiện thuận lợi về thổ nhưỡng, khí hậu để trồng và phát triển cây dược liệu. Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường Thanh Hoá, toàn tỉnh có gần 1.000 loài cây dược liệu như ba kích, đinh lăng, khôi nhung, sa nhân, huyền sâm, xuyên tâm liên, cà gai leo,… chủ yếu tập trung tại khu vực miền núi. Tuy nhiên, qua khảo sát trên địa bàn các xã như Luận Thành, Thường Xuân, Vạn Xuân, Xuân Chinh, Thắng Lộc,…với diện tích khoảng 30 – 40 ha hiện có 28 loài dược liệu như cát sâm, ba kích, bách bộ, thiên niên kiện, bảy lá một hoa,… đã bị giảm sút nghiêm trọng so với trước đây. Nguyên nhân là do nhu cầu tiêu thụ và giá trị kinh tế cao của cây dược liệu dẫn đến việc người dân địa phương khai thác một cách ồ ạt các loại dược liệu từ rừng tự nhiên mà không có sự bảo tồn hay trồng mới. Cùng với đó là việc khai thác không đúng kỹ thuật khiến một số loài có nguy cơ tuyệt chủng, trong đó có loài cát sâm, số lượng cá thể của chúng đang ở mức báo động bởi cát sâm là loài khó tái sinh ngoài tự nhiên, những cây cát sâm còn lại trong tự nhiên đều là những cây nhỏ, đang tái sinh từ phần rễ và gốc cây mẹ bị khai thác trước đó.
(Vườn trồng cây cát sâm của HTX lâm nghiệp dược liệu Thường Xuân)
Trước thực trạng đó, HTX lâm nghiệp dược liệu Thường Xuân (xã Luận Thành) đã triển khai thực hiện mô hình trồng, lưu giữ và khôi phục vùng dược liệu với diện tích 30 ha trong đó có 27 ha trồng cát sâm, 3 ha trồng ba kích tím và bách bộ với sự tham gia của hơn 20 hộ dân trên địa bàn xã Luận Thành và các xã lân cận. Các cây cát sâm, ba kích tím, bách bộ được lựa chọn đưa vào trồng bởi đây là loại cây bản địa truyền thống phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu, thổ nhưỡng tại địa phương và mang lại hiệu quả kinh tế cao. Để lưu giữ nguồn giống gốc, HTX đã tiến hành tuyển chọn thu thập hạt giống ngoài tự nhiên để ươm cây xây dựng vườn giống gốc phục vụ công tác lưu giữ bảo tồn đồng thời cung cấp nguồn giống cho các chương trình trồng mới.
Theo ông Lê Ngọc Long – Giám đốc HTX cho biết: “Để đảm bảo các điều kiện cần thiết cho công tác sản xuất cây giống đảm bảo chất lượng, HTX đã đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, trang thiết bị gồm khu nhà điều hành, các công trình phụ trợ và quy hoạch khu vườn ươm đạt tiêu chuẩn 1,5ha với quy mô 60.000 – 80.000 cây giống. Vườn ươm được xây dựng ở vị trí cao ráo, cách xa nguồn ô nhiễm và có nguồn nước tưới sạch, trong vườn bố trí các phân khu hợp lý như khu xử lý giá thể, khu giâm hom, gieo hạt, khu ươm cây con và khu để vật tư. Sử dụng hệ thống máy móc hỗ trợ như máy bơm, máy làm đất, lắp đặt hệ thống tưới tự động, sử dụng béc tưới phun mưa, vườn ươm có hệ thống mái che để hạn chế sâu bệnh và tránh các bất lợi từ thời tiết nhằm đảm bảo những điều kiện tốt nhất trong công tác nhân giống và chăm sóc giống đến khi cây giống đạt tiêu chuẩn mới đưa ra trồng thực địa. HTX cũng phối hợp với Trung tâm nghiên cứu dược liệu Bắc Trung Bộ (thuộc Viện dược liệu Trung ương), Hạt quản lý rừng phòng hộ Thường Xuân để chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ người dân trồng và chăm sóc theo tiêu chuẩn GACP – WHO (Thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới), nhằm đảm bảo nguồn dược liệu an toàn, chất lượng cao, đồng nhất thông qua việc kiểm soát chặt chẽ từ nguồn giống, đất trồng, chăm sóc đến thu hái bảo quản, chế biến. Sau 3 – 5 năm triển khai mô hình, số lượng cây đã ươm khôi phục và đưa ra trồng ngoài tự nhiên được khoảng 300.000 cây.
HTX hỗ trợ cung cấp đầu vào giống, phân bón, nhân công (nếu cần) cho các hộ dân tham gia mô hình. Trong quá trình sản xuất, các cán bộ kỹ thuật của HTX sẽ đồng hành, hướng dẫn người dân trong các khâu từ trồng, chăm sóc cho đến khi thu hoạch. Đối với kỹ thuật trồng cây dược liệu: Thời vụ trồng tốt nhất vào vụ xuân (tháng 2 đến tháng 4) và vụ thu (tháng 8 đến tháng 10). Đối với đất trồng cần làm đất tơi xốp, lên luống, làm rãnh thoát nước tránh tình trạng ngập úng gây thối rễ củ, làm sạch cỏ dại, rắc vôi bột và sử dụng các chế phẩm sinh học như EM hoặc Trichoderma nhằm phòng trừ nấm bệnh gây hại, cải tạo đất trồng và bảo vệ bộ rễ cây trồng khỏi tuyến trùng, sử dụng phân chuồng ủ hoai mục kết hợp phân vi sinh bón lót trước khi xuống giống để tăng độ phì cho đất. Có thể sử dụng màng phủ sinh học hoặc rơm rạ để hạn chế cỏ dại và giữ ẩm đất. Trong quá trình trồng và chăm sóc sử dụng phân chuồng, phân hữu cơ vi sinh kết hợp phân NPK bón thúc tùy giai đoạn phát triển của cây. Đối với sâu bệnh hại cần kiểm tra định kỳ để phát hiện sớm các loại như sâu róm, sâu khoang, rệp hại lá,… sử dụng thuốc đặc trị sinh học phun theo liều lượng phù hợp. Cần chú ý khoảng cách và mật độ trồng phù hợp để đảm bảo sự sinh trưởng của từng loại cây. Nhờ chăm sóc đúng quy trình kỹ thuật mà cây phát triển tốt, phù hợp với khu vực trồng, năng suất, chất lượng hoạt chất, dược tính các loại dược liệu đều đạt mức cao. Sau 3 – 5 năm trồng, có thể cho năng suất trung bình của mô hình đạt 12 – 15 tấn/ha các loại, đối với cát sâm giá bán 100.000 – 150.000 đồng/kg cho doanh thu bình quân đạt 1,7 – 2,2 tỷ đồng/ha, ba kích tím giá bán 50.000 – 80.000 đồng/kg cho doanh thu bình quân đạt 900 – 1,2 tỷ đồng/ha, bách bộ giá bán 8.000 – 11.000 đồng/kg nguyên liệu tươi cho doanh thu bình quân đạt 150 – 190 triệu đồng/ha, cao hơn rất nhiều lần so với các cây trồng truyền thống khác như mía, ngô, sắn.
(Sản phẩm trà cát sâm của HTX lâm nghiệp dược liệu Thường Xuân)
Đầu ra sản phẩm sẽ được HTX thu mua, bảo quản và cung cấp cho các đơn vị sản xuất trong lĩnh vực y dược như Công ty CP lâm y dược Bắc Sơn (Bắc Ninh), Công ty dược liệu Bắc Trung Nam (Hà Nội) để sản xuất thuốc. Đồng thời để nâng cao giá trị, HTX đã đưa vào chế biến sâu các sản phẩm như trà cát sâm, rượu cát sâm, rượu ba kích. Quy trình sản xuất sản phẩm đạt chứng nhận Hệ thống Quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn ISO 22000:2018, HACCP và cam kết áp dụng quy trình chuẩn GMP, giúp đảm bảo chất lượng. Sản phẩm được kiểm nghiệm nghiêm ngặt và có QR-code để truy xuất nguồn gốc. HTX cũng đã chú trọng xây dựng thương hiệu, đầu tư thiết kế bao bì nhãn mác bắt mắt, dán tem truy xuất nguồn gốc, có hướng dẫn sử dụng,… để tạo sự tin tưởng đối với khách hàng và nâng tầm giá trị các sản phẩm từ dược liệu. Các sản phẩm của HTX đã được quảng bá và bán trên các trang mạng facebook, zalo,… đồng thời phân phối tại một số đại lý, cửa hàng tại một số tỉnh thành như Hà Nội, Ninh Bình, TP Hồ Chí Minh,…
Mô hình trồng và khôi phục một số cây dược liệu tại xã Luận Thành góp phần bảo tồn nguồn gen quý, bảo vệ sự đa dạng sinh học, hình thành vùng sản xuất dược liệu theo hướng chuyên canh, an toàn và chế biến theo tiêu chuẩn, đảm bảo nguồn dược liệu trong nước thay thế nguồn nhập khẩu và hình thành thương hiệu cho địa phương. Đặc biệt với sự liên kết giữa HTX, doanh nghiệp và người dân trong khai thác giá trị cây dược liệu sẽ giúp địa phương hình thành chuỗi giá trị sản xuất nông nghiệp mang lại hiệu quả kinh tế cao. Đây là hướng đi giúp nông dân nâng cao thu nhập, ổn định đời sống.
Công Tuyến