Mô hình liên kết sản xuất cây sả mang lại hiệu quả kinh tế tại xã Thạch Quảng, tỉnh Thanh Hóa
Tại Thanh Hoá các mô hình liên kết sản xuất, tiêu thụ nông sản đã và đang được đẩy mạnh thông qua các doanh nghiệp và các hộ sản xuất, góp phần sản xuất nông nghiệp theo chuỗi giá trị bền vững, nâng cao hiệu quả kinh tế. Một trong những mô hình tiêu biểu đó phải kể đến mô hình liên kết sản xuất cây sả mang lại hiệu quả kinh tế tại xã Thạch Quảng, tỉnh Thanh Hoá.
(Vùng trồng sả tại nông trường Thạch Quảng)
Cây sả (Tên khoa học: Cymbopogon citratus) được biết đến không chỉ là gia vị phổ biến trong ẩm thực làm tăng hương vị thơm ngon cho món ăn mà còn là một loại dược liệu được ứng dụng rộng rãi trong lĩnh vực hoá dược bởi hàm lượng khoáng chất đa dạng như sắt, magiê, kali, kẽm, folate, mangan,…và đặc biệt là hoạt chất quý citral (hợp chất tạo mùi chanh) có tác dụng tạo hương thơm đặc trưng cho cây sả giúp tăng khả năng kháng khuẩn, kháng viêm, kháng nấm và chống oxy hóa, tốt cho hệ tiêu hoá, hệ thần kinh, chữa bệnh đường hô hấp, phòng chống ung thư. Chưng cất tinh dầu có thể làm thuốc xoa bóp giảm đau xương, chữa tê thấp, bôi trên da hoặc phun trong nhà có thể đuổi muỗi, côn trùng, dùng trong công nghiệp bánh kẹo. Theo đánh giá của các chuyên gia, điều kiện đất đai, thổ nhưỡng, khí hậu tại nông trường Thạch Quảng và khu vực các xã lân cận đặc biệt phù hợp cho cây sả sinh trưởng và phát triển, năng suất, chất lượng cây sả ở đây đạt mức cao so với các vùng trồng khác trong cả nước, đặc biệt hàm lượng citral đạt tới 83% cao hơn so với hàm lượng citral theo Tiêu chuẩn Quốc gia (TCVN 11425:2016) mức 75%. Vì vậy, Công ty CP Nghệ Việt (Đội 1, Nông trường Thạch Quảng) đã phối hợp với các đơn vị như Trung tâm nghiên cứu dược liệu Bắc Trung Bộ (thuộc Viện Dược liệu Trung ương), Viện Công nghiệp thực phẩm Việt Nam, Sở khoa học công nghệ Thanh Hoá thực hiện mô hình ứng dụng khoa học và công nghệ xây dựng mô hình trồng, chế biến và tiêu thụ cây sả. Năm 2023, Công ty cổ phần Nghệ Việt đã liên kết với 35 hộ dân trên địa bàn xã Thạch Quảng trồng 45 ha cây sả chanh. Mô hình này không chỉ giúp chuyển đổi diện tích đất trồng cây truyền thống kém hiệu quả sang trồng sả mà còn góp phần đa dạng sản phẩm nông nghiệp, hình thành chuỗi liên kết sản xuất, bao tiêu, chế biến với các doanh nghiệp để nâng cao giá trị sản phẩm cây sả.
(Tinh dầu sả chanh của Công ty CP Nghệ Việt)
Về phía chính quyền xã Thạch Quảng đóng vai trò là cầu nối giữa doanh nghiệp và người dân, tạo mọi điều kiện thuận lợi để hỗ trợ người dân và doanh nghiệp đi vào hoạt động một cách hiệu quả. Tích cực tuyên truyền về những lợi ích và hiệu quả khi tham gia chuỗi liên kết, vận động người dân chuyển đổi diện tích đất sản xuất kém hiệu quả chuyển sang trồng sả xây dựng vùng sản xuất chuyên canh theo hướng hàng hóa. Đối với nông trường Thạch Quảng đóng vai trò là đơn vị quản lý và cung cấp quỹ đất canh tác tập trung, phối hợp cùng doanh nghiệp khảo sát và xây dựng vùng nguyên liệu, giao cho các hộ dân có diện tích đất sản xuất thuộc nông trường làm việc trực tiếp với công ty sau đó sẽ xác nhận danh sách các hộ có nhu cầu và đủ điều kiện để tham gia mô hình. Phối hợp cùng doanh nghiệp để chuyển giao kỹ thuật canh tác cho các hộ dân.
Tham gia chuỗi liên kết sản xuất, người dân được cán bộ công ty phổ biến hướng dẫn quy trình sản xuất theo hướng an toàn từ khâu lựa chọn, nhân giống, trồng, chăm sóc đến khi thu hoạch. Về phía người dân cam kết tuân thủ kỹ thuật mà Công ty hướng dẫn nhằm đảm bảo nguồn nguyên liệu đạt tiêu chuẩn GACP – WHO về dược liệu như: chọn vùng không bị ô nhiễm hoá chất, chân đất cao, đất tơi xốp có khả năng giữ và thoát nước tốt, độ pH phù hợp; sử dụng cơ giới hóa trong khâu làm đất, lên luống; sử dụng cây giống đạt tiêu chuẩn là những hom mập, cứng, tươi, không bị sâu bệnh, không bị dập nát, có chiều dài đủ tiêu chuẩn, thực hiện các biện pháp phòng bệnh ngay từ khâu sản xuất giống cây; trồng với mật độ phù hợp, khi trồng phủ lớp rơm rạ để giữ ẩm và hạn chế cỏ dại, bón lót bằng phân vi sinh, phân chuồng ủ hoai kết hợp phân NPK theo tỷ lệ thích hợp với từng giai đoạn phát triển của cây, sử dụng chế phẩm sinh học EM hoặc Trichoderma (vi sinh vật có ích) cho đất nhằm thúc đẩy quá trình hấp thụ chất dinh dưỡng, phân giải các chất khó tan trong đất giúp cây sả phát triển tốt và phòng ngừa nấm bệnh. Cây sả đặc trưng là loại cây có tinh dầu rất ít khi bị bệnh trong quá trình trồng, chăm sóc vì vậy hầu như không phải sử dụng đến các loại thuốc BVTV phòng trừ nên người dân không phải lo đối với sâu bệnh hại. Sản phẩm sau thu hoạch được đưa về công ty để bảo quản sơ chế và chưng cất tinh dầu theo tiêu chuẩn phù hợp với cây sả. Theo các hộ sản xuất cho biết: “Cây sả trồng 1 năm có thể lưu gốc cho khai thác từ 3 đến 4 năm, vì vậy chỉ mất chi phí đầu tư ban đầu trong vụ đầu tiên về giống, công cày bừa, công trồng từ các vụ sau chỉ cần bỏ công chăm sóc và phân bón là có thể cho thu hoạch”.
Tham gia mô hình, được sự hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật hỗ trợ người dân trồng đúng theo quy trình kỹ thuật cho năng suất đạt 15 – 20 tấn/ha (năm đầu tiên), từ năm thứ hai trở đi tăng lên 2 vụ/năm năng suất cho thu hoạch đạt 30 – 40 tấn/ha/năm. Trước đây khi chưa tham gia chuỗi liên kết, các hộ dân thường trồng các cây truyền thống như cây mía để bán với giá thấp từ 1.000 – 1.100 đồng/kg, tuy nhiên từ khi liên kết cung cấp nguyên liệu cho công ty, công ty đã thu mua củ sả với mức giá 7.000 – 8.000 đồng/kg tùy thời điểm. Đối với lá sả trước kia sau mỗi vụ thu hoạch thường bị người dân vứt bỏ tại ruộng để tự phân hủy thì hiện tại công ty cũng thu mua nguồn nguyên liệu này để chưng cất tinh dầu, năng suất lá sả đạt 40 tấn/ha/năm, giá thu mua 800 đồng/kg. Vì vậy, ngoài thu nhập từ củ sả thì giờ đây người dân còn có thêm thu nhập từ việc bán lá sả giúp nâng cao giá trị cây sả, doanh thu từ trồng sả của các hộ dân đạt 270 – 280 triệu đồng/ha/năm, tổng doanh thu 45 ha tham gia mô hình liên kết đạt 12.150 – 12.600 triệu đồng, sau khi trừ chi phí các hộ còn lãi gần 180 – 190 triệu đồng/ha/năm, tổng lợi nhuận 45 ha tham gia mô hình liên kết đạt 8.100 – 8.550 triệu đồng, tăng gấp 4,5 – 4,7 lần so với khi chưa tham gia chuỗi liên kết. Việc liên kết với công ty giúp người dân thuận lợi hơn trong sản xuất, có đầu ra ổn định và là điều kiện để nâng cao hiệu quả kinh tế trên một đơn vị diện tích.
(Sản phẩm nước rửa bát sả chanh của Công ty CP Nghệ Việt)
Về phía Công ty CP Nghệ Việt sẽ ký hợp đồng trực tiếp với các hộ dân tham gia sản xuất. Về hình thức đầu tư, Công ty đầu tư ban đầu theo hình thức đối ứng, hỗ trợ làm đất đối với các hộ có nhu cầu, hỗ trợ toàn bộ cây giống ban đầu và một phần vật tư nông nghiệp, phân bón, phần còn lại khấu trừ vào sản phẩm khi thu hoạch, chuyển giao tiến bộ khoa học, kỹ thuật canh tác an toàn, thu gom, bảo quản sơ chế phù hợp với cây sả. Cam kết thu mua sản phẩm sau thu hoạch theo hợp đồng ký kết và có điều chỉnh giá linh hoạt theo giá thị trường tại thời điểm thu mua để đảm bảo lợi ích cho các bên tham gia. Công ty thanh toán đầy đủ và đúng hạn trong vòng 10 – 15 ngày kể từ khi thu hoạch. Đảm bảo phương tiện vận chuyển thu mua ngay tại ruộng và vận chuyển về công ty để sơ chế bảo quản giảm tối đa tổn thất sau thu hoạch và đảm bảo chất lượng nông sản.
Để tạo ra sản phẩm chế biến sâu chất lượng cao nhằm nâng cao giá trị các sản phẩm từ cây sả, Công ty CP Nghệ Việt đã đầu tư thiết bị, nâng cấp nhà xưởng với quy mô 1.000m2, lắp đặt hệ thống chưng cất tinh dầu hiện đại sử dụng công nghệ chưng cất có nồi hơi riêng giúp dễ dàng điều chỉnh lượng hơi và tốc độ chưng cất. Ngoài ra, đại diện Công ty cho biết, trước đây sau quá trình chưng cất thu tinh dầu, một lượng lớn nước chưng cất thường bị bỏ đi, tuy nhiên Công ty đã tận dụng phát triển thêm các dòng sản phẩm rửa chén bát, lau sàn, rửa tay để đa dạng sản phẩm tận dụng tối đa lợi ích từ cây sả mang lại. Hàng năm, tổng doanh thu khi thực hiện liên kết của Công ty đạt 5 – 6 tỷ đồng/năm, tăng lên 15 – 20% so với khi chưa liên kết sản xuất, tạo công ăn việc làm cho 10 – 20 lao động thường xuyên và lao động thời vụ với mức thu nhập bình quân đạt 6 – 8 triệu đồng/người/tháng. Sản phẩm của công ty được khách hàng tin tưởng sử dụng và đã phân phối trên nhiều tỉnh thành trong cả nước như Hà Nội, Ninh Bình, Hải Phòng, Nghệ An, TP Hồ Chí Minh,… và Công ty TNHH Bảo Châu (Hà Nội) để xuất khẩu sang thị trường Hàn Quốc. Định hướng trong những năm tới, Công ty sẽ tiếp tục mở rộng diện tích canh tác và liên kết với các hộ dân tại các xã như Thanh Kỳ, Cẩm Thủy, Như Thanh,… lên 100 ha, đẩy mạnh các hoạt động quảng bá sản phẩm thông qua website, sàn thương mại điện tử, các đại lý, điểm bán sản phẩm an toàn để mở rộng thị trường tiếp cận được với khách hàng nhiều hơn.
Từ những kết quả đạt được cho thấy, liên kết sản xuất chặt chẽ theo chuỗi và ứng dụng khoa học công nghệ từ khâu sản xuất nguyên liệu đầu vào đến sản phẩm đầu ra giúp tạo giá trị gia tăng các sản phẩm chế biến từ sả được Công ty CP Nghệ Việt xác định là hướng đi bền vững ở Thạch Quảng nói riêng, tỉnh Thanh Hóa nói chung theo hướng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, nông nghiệp sạch, ứng dụng công nghệ cao, tạo ra sản phẩm có năng suất, chất lượng, khả năng cạnh tranh cao, khẳng định thương hiệu sản phẩm sả Thạch Quảng trong xu thế hội nhập và phát triển.
Mạnh Hào