Hiệu quả từ mô hình liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa giống Gia Lộc 35 tại HTXDVNN Định Tường, xã Yên Định, tỉnh Thanh Hoá
Trước nhu cầu ngày càng cao của thị trường lúa gạo, không chỉ cần có năng suất mà còn phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng, khả năng thích ứng với điều kiện sản xuất và hiệu quả kinh tế trên một đơn vị diện tích. Vì vậy, phát triển sản xuất những giống lúa phù hợp với thị trường, khi sản xuất được tổ chức theo hướng tập trung, áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật và gắn với doanh nghiệp tiêu thụ, người sản xuất có điều kiện nâng cao chất lượng sản phẩm, ổn định đầu ra, đang trở thành hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm và thu nhập cho người sản xuất.
Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp (HTXDVNN) Định Tường, xã Yên Định, tỉnh Thanh Hoá có 350 ha đất sản xuất lúa với 250 hộ xã viên, 600 lao động. Diện tích đất sản xuất tập trung, thổ nhưỡng chủ yếu là nhóm đất phù sa được bồi hàng năm và nhóm đất thịt nhẹ đến thịt trung bình, có tầng canh tác dày, độ phì tương đối ổn định. Loại đất này có khả năng giữ nước, giữ dinh dưỡng tốt; hệ thống thủy lợi đáp ứng nhu cầu tưới tiêu. Người dân địa phương cần cù, có kinh nghiệm lâu năm trong canh tác cây lúa và tích cực áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất. Tuy nhiên, trong những năm qua, các hộ dân chủ yếu trồng các giống lúa thương phẩm truyền thống như: Khang Dân, Q5, Thiên Ưu và một số giống lúa lai có năng suất, chất lượng, giá bán chưa cao, dẫn đến hiệu quả kinh tế thấp. Trước thực tế đó, HTXDVNN đã liên kết với Công ty TNHH Giống cây trồng Việt Trung, thôn Lý Yên, xã Yên Định, tỉnh Thanh Hoá để sản xuất và tiêu thụ lúa giống Gia Lộc 35 với diện tích 15 ha và hơn 50 hộ tham gia sản xuất tại các thôn Định Tường, Quán Lào 2. Việc liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa giống Gia Lộc 35 được Công ty triển khai phù hợp với chức năng, ngành nghề sản xuất, kinh doanh đã được đăng ký, qua đó tạo cơ sở để công ty chủ động tham gia tổ chức sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm cho nông dân.
Lúa giống thuần Gia Lộc 35 do Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm chọn lọc từ quần thể mẫu giống nhập nội ký hiệu 14L51 theo phương pháp phả hệ từ vụ mùa năm 2014. Sau quá trình đánh giá về khả năng sinh trưởng, năng suất và mức độ thích nghi với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng, lúa giống Gia Lộc 35 đã được Cục Trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) công nhận lưu hành tại các tỉnh phía Bắc và Trung Bộ. Lúa giống Gia Lộc 35 có thời gian sinh trưởng ngắn, khả năng thích ứng rộng, chịu rét, chống chịu sâu bệnh khá, cây cứng, đẻ nhánh khỏe, chống đổ tốt, bông dài, nhiều hạt, tỷ lệ hạt chắc cao, gạo trắng trong, cơm mềm, có vị đậm, thích hợp gieo cấy cả hai vụ.
Vùng sản xuất lúa giống Gia Lộc 35 tại thôn Định Tường, xã Yên Định
Khi thực hiện chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa giống Gia Lộc 35 giữa HTXDVNN và Công ty TNHH Giống cây trồng Việt Trung, hai bên đều thực hiện ký kết hợp đồng nhằm bảo đảm tính ràng buộc và cơ sở pháp lý, với các điều khoản được thể hiện rõ trong hợp đồng.
Về phía công ty, chịu trách nhiệm cung ứng giống gốc, thuốc bảo vệ thực vật (BVTV), đồng thời cử cán bộ kỹ thuật phối hợp với HTXDVNN và các hộ nông dân tổ chức tập huấn, phổ biến quy trình sản xuất, hướng dẫn áp dụng đồng bộ các tiến bộ khoa học – kỹ thuật và cơ giới hóa trong sản xuất. Việc canh tác theo hướng an toàn, bổ sung dinh dưỡng bằng phân hữu cơ, phòng trừ sâu bệnh bằng chế phẩm và thuốc BVTV phù hợp trong quá trình sản xuất góp phần bảo vệ đa dạng sinh học, hạn chế thoái hóa đất, tiết kiệm giống, giảm lượng phân bón và thuốc BVTV, bảo đảm an toàn cho sức khỏe người sản xuất và người sử dụng, hạn chế ô nhiễm môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Điểm khác biệt cơ bản trong sản xuất lúa giống là phải đặt yêu cầu về độ thuần, nguồn gốc, sức nảy mầm và chất lượng hạt giống lên hàng đầu. Công ty cam kết thu mua 100% sản phẩm lúa tươi tại xưởng sơ chế của công ty với giá đã cam kết để sơ chế, bảo quản, nhằm giảm tối đa tổn thất sau thu hoạch; đồng thời thanh toán ngay sau khi thu hoạch. Việc cam kết này giúp người dân yên tâm sản xuất.
Thu hoạch lúa giống Gia Lộc 35 tại thôn Định Tường, xã Yên Định
Về phía HTXDVNN có vai trò là đơn vị đại diện cho các hộ dân sản xuất lúa giống tại xã ký kết hợp đồng sản xuất – tiêu thụ với Công ty TNHH Giống cây trồng Việt Trung; đồng thời đứng ra ký hợp đồng với các hộ dân, bố trí vùng sản xuất tập trung, liền bờ, liền thửa, chủ động tưới tiêu và lựa chọn các thành viên đáp ứng các tiêu chí mà công ty đề ra. HTXDVNN xây dựng kế hoạch sản xuất theo từng vụ, phối hợp với cán bộ kỹ thuật của doanh nghiệp tổ chức các lớp tập huấn đầu bờ, hướng dẫn quy trình canh tác, phòng trừ sâu bệnh và thời gian thu hoạch. Trong quá trình sản xuất, HTXDVNN thường xuyên kiểm tra, giám sát và hướng dẫn các hộ dân canh tác theo đúng tiêu chuẩn mà công ty đưa ra, nhằm đạt năng suất, chất lượng tốt nhất và bảo đảm sản lượng lúa đã ký hợp đồng với công ty.
Đối với các hộ dân tham gia mô hình liên kết, có trách nhiệm thực hiện nghiêm túc các quy định của công ty và HTXDVNN. Các hộ dân phải tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu kỹ thuật cao hơn so với sản xuất lúa thương phẩm, từ lựa chọn tổ hợp sản xuất phù hợp, gieo cấy đúng giống gốc, không tự ý thay đổi giống hoặc quy trình canh tác nhằm bảo đảm tính đồng nhất của sản phẩm, đúng lịch thời vụ, gieo mạ tập trung, bố trí ruộng, gieo cấy, cấy đúng khoảng cách, cách ly, gạt phấn, chăm sóc, sử dụng vật tư theo hướng dẫn, khử lẫn đến thu hoạch và bảo quản. Về thời vụ gieo cấy, vụ Xuân gieo mạ từ cuối tháng 12 đến đầu tháng 1 và cấy từ cuối tháng 1 đến đầu tháng 2; vụ Mùa gieo mạ từ cuối tháng 5 đến đầu tháng 6. Ruộng sản xuất lúa giống cần có điều kiện đất đai tương đối đồng đều, chủ động tưới tiêu, ít bị ảnh hưởng bởi lúa khác giống và được vệ sinh đồng ruộng kỹ càng. Trước khi gieo cấy, ruộng được làm đất, san phẳng, xử lý cỏ dại và tàn dư cây trồng nhằm hạn chế nguy cơ lẫn giống từ vụ trước. Đây là khâu có ý nghĩa quan trọng, bởi chỉ cần xảy ra tình trạng lẫn hạt hoặc cây khác giống cũng có thể ảnh hưởng đến độ thuần của cả ruộng giống. Trong quá trình gieo cấy, các hộ dân thực hiện đúng mật độ, thời vụ và kỹ thuật được hướng dẫn, hạn chế sử dụng giống không rõ nguồn gốc hoặc tự ý thay đổi giống. Về chế độ bón phân, áp dụng phương pháp bón cân đối, kết hợp phân hữu cơ và phân vô cơ; bón thúc lần 1 khi lúa bắt đầu đẻ nhánh, lần 2 khi lúa đứng cái nhằm tăng khả năng trỗ bông và chắc hạt. Đồng thời, các hộ dân có trách nhiệm chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh kịp thời, thu hoạch đúng thời điểm và bán toàn bộ sản phẩm cho công ty theo hợp đồng liên kết, qua đó tạo dựng niềm tin và mối liên kết lâu dài, bền vững giữa người dân và công ty.
Đặc biệt, một trong những yêu cầu quan trọng của sản xuất lúa giống là phải thường xuyên kiểm tra và loại bỏ cây khác giống, cây lẫn giống hoặc những cây có đặc điểm bất thường. Công việc này được gọi là khử lẫn, thực hiện 3 lần: trước trổ, sau trổ và trước thu hoạch. Những cây không đúng đặc điểm giống phải được phát hiện và loại bỏ kịp thời trước khi trổ và trước khi thu hoạch nhằm duy trì độ thuần của giống. Mục tiêu không chỉ bảo đảm năng suất mà còn tạo ra hạt giống có chất lượng tốt, sức nảy mầm cao và đáp ứng yêu cầu của công ty. Trước và trong thời điểm lúa trổ, ruộng giống tiếp tục được kiểm tra, khử lẫn và đánh giá độ đồng đều. Việc kiểm tra nhiều lần trong vụ giúp hạn chế tối đa nguy cơ lẫn giống, bảo đảm chất lượng nguồn giống sau thu hoạch. Khi lúa đạt độ chín thích hợp, nông dân tiến hành thu hoạch đúng thời điểm, hạn chế để hạt bị rơi vãi hoặc lẫn với sản phẩm của giống khác. Máy móc, dụng cụ thu hoạch được vệ sinh sạch trước khi thu hoạch ruộng giống để tránh lẫn hạt từ các ruộng khác.
Việc triển khai đồng bộ, đúng kỹ thuật, bảo đảm yêu cầu về quy trình sản xuất của công ty giúp năng suất bình quân lúa đạt 16 tấn/ha/năm, với giá bán lúa tươi từ 8,5 triệu đồng/tấn, doanh thu đạt khoảng 140 triệu đồng/ha. Sau khi trừ các chi phí sản xuất như giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, công làm đất, chăm sóc và thu hoạch, người dân thu lãi từ 75-78 triệu đồng/ha/năm, hiệu quả kinh tế cao gấp 1,5 lần so với diện tích trồng lúa thông thường đã được trồng trước đây tại địa phương. Đặc biệt, nhờ tham gia mô hình liên kết với doanh nghiệp, sản phẩm lúa được bao tiêu. Điều này giúp người dân yên tâm sản xuất, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường tự do; nhiều hộ tham gia liên kết có thu nhập ổn định, góp phần nâng cao đời sống. Hiện nay, lúa giống Gia Lộc 35 do HTXDVNN sản xuất và được công ty thu mua cũng như tiêu thụ thông qua hệ thống các HTXDVNN, các đại lý trong và ngoài tỉnh như Ninh Bình, Nghệ An, Hà Tĩnh.
Mô hình sản xuất và tiêu thụ lúa giống tại HTXDVNN Định Tường, xã Yên Định, tỉnh Thanh Hoá đã góp phần nâng cao kỹ thuật canh tác, tính chuyên nghiệp trong sản xuất và giá trị sản phẩm trên diện tích đất canh tác; đồng thời tạo sự ổn định về đầu ra cho người sản xuất và tăng cường sự gắn kết giữa hợp tác xã, người dân và đơn vị tiêu thụ. Trong thời gian tới, HTXDVNN tiếp tục mở rộng diện tích và tổ chức sản xuất theo hướng tập trung. Mô hình này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế và thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp tại địa phương./.
Văn Lộc