Xã Yên Lạc là một xã thuần nông thuộc huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hoá. Nếu như trước đây, người dân địa phương chỉ đa phần tập trung sản xuất những cây trồng truyền thống với mục đích chính là tự cung tự cấp như: lúa, ngô, khoai,… dẫn đến hiệu quả kinh tế thấp khiến cho đời sống của người nông dân nơi đây còn gặp nhiều khó khăn. Trước thực tế đó, Đảng bộ và UBND xã Yên Lạc đã tìm nhiều cách để nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống cho người nông dân. Xã Yên Lạc xác định, chỉ có chuyển đổi loại cây trồng kém hiệu quả sang các loại cây trồng khác có hiệu quả kinh tế cao theo hướng thị trường mới là hướng đi phù hợp nhất. Ngoài ra, liên kết sản xuất tiêu thụ theo hợp đồng sẽ là hướng đi đúng đắn, lâu dài và bền vững nhất nhằm nâng cao giá trị sản phẩm, phù hợp với xu thế phát triển chung của thị trường. Cây bí đỏ là loại cây dễ trồng, dễ chăm sóc, lại không kén đất, thích hợp trồng trên nhiều loại đất khác nhau như: đất hai lúa, đất màu,… Ngoài ra, với địa thế đồng đất cao không bị ngập lụt lại được thường xuyên bồi đắp phù sa hàng năm bởi con sông Cầu Chày chảy qua địa phận xã Yên Lạc nên chất đất ở đây rất phù hợp để trồng và phát triển cây bí đỏ. Nhận thấy được lợi thế đó, UBND xã Yên Lạc đã tập trung chỉ đạo chuyển đổi diện tích đất lúa kém hiệu quả sang trồng bí đỏ theo hình thức liên kết sản xuất – tiêu thụ sản phẩm.
Cánh đồng trồng bí đỏ trong chuỗi liên kết sản xuất tiêu thụ tại xã Yên Lạc, huyện Yên Định.
Nếu như trước đây, cả xã Yên Lạc chỉ có một số ít hộ trồng bí đỏ với quy mô diện tích nhỏ lẻ, manh mún thì sau khi thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng kém hiệu quả đến thời điểm hiện tại toàn xã đã có 15 hộ dân tham gia với tổng diện tích hơn 5 ha trồng bí đỏ lấy hạt giống theo chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ sản phẩm với công ty TNHH hạt giống Tân Lộc Phát (tỉnh Bình Thuận). Có thể nói, cây bí đỏ không phải là loại cây trồng mới ở Yên Lạc, nhưng là một trong những loại cây trồng đầu tiên ở xã trồng theo hình thức liên kết sản xuất – tiêu thụ với quy mô lớn. Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ Nông nghiệp xã Yên Lạc là đơn vị đầu mối đứng ra ký kết hợp đồng liên kết sản xuất – tiêu thụ với công ty TNHH hạt giống Tân Lộc Phát. Thực hiện lựa chọn các hộ có diện tích sản xuất lớn, có kinh nghiệm sản xuất các loại rau mầu, có thể sản xuất tập trung theo yêu cầu của công ty, bảo đảm các điều kiện tưới, tiêu nước trong vụ sản xuất. Căn cứ vào hợp đồng, Ban lãnh đạo HTX sẽ lên kế hoạch, chỉ đạo, tổ chức sản xuất, đôn đốc, kiểm tra và hướng dẫn các hộ tham gia sản xuất hạt giống tuân thủ quy trình kỹ thuật theo tiêu chuẩn của công ty. Sử dụng các loại phân bón, thuốc BVTV sinh học trong danh mục cho phép, cam kết canh tác theo tiêu chuẩn an toàn. Tổ chức tập huấn cho các hộ tham gia sản xuất theo từng đợt, chỉ đạo các hộ bán hạt giống cho công ty theo hợp đồng đã ký.
Về phía công ty TNHH hạt giống Tân Lộc Phát, khi tham gia liên kết sẽ chịu trách nhiệm thu mua toàn bộ hạt giống đã ký kết tiêu thụ trước đó với HTX. Toàn bộ chi phí đầu vào như: giống, phân bón, thuốc BVTV,… sẽ được công ty cung cấp cho người dân và được khấu trừ vào tiền bán sản phẩm cho công ty sau mỗi vụ thu hoạch. Công ty cũng sẽ cử cán bộ kỹ thuật xuống đồng để hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, thu hoạch cũng như giám sát việc sử dụng các loại phân bón, thuốc BVTV để đảm bảo năng suất, chât lượng của sản phẩm. Phân bón, thuốc BVTV được sử dụng đều là các loại phân bón hữu cơ, thuốc BVTV có nguồn gốc sinh học. Về phía người dân cam kết thực hiện sản xuất theo quy trình kỹ thuật của công ty từ giai đoạn gieo hạt đến khi thu hoạch, đảm bảo giao đủ số lượng và chất lượng sản phẩm, đảm bảo đúng hạt giống, không sâu bệnh, đúng kích thước theo yêu cầu. Người dân tham gia trồng bí chỉ cần có đất canh tác và đăng ký thông qua HTX là cán bộ công ty sẽ cung cấp giống, phân bón, hỗ trợ kỹ thuật giúp người dân canh tác, nhưng bà con cần tuân thủ các kỹ thuật trồng cây và bán hạt bí đã được phơi khô cho công ty. Trong quá trình thực hiện liên kết, các hộ sản xuất phải chủ động thông báo tiến độ thực hiện hợp đồng để kịp thời giải quyết các vấn đề phát sinh, mọi tranh chấp được giải quyết thông qua thương lượng, trên tinh thần giúp đỡ lẫn nhau với phương châm: “Lợi ích hài hoà, rủi ro chia sẻ”.
Cũng giống như những loại bí khác, bí đỏ có thể trồng 2 vụ/năm và được các hộ dân ở Yên Lạc trồng xen canh với lúa với chế độ canh tác xen canh 2 vụ bí, 1 vụ lúa. Thời điểm sản xuất hạt giống bí đỏ từ tháng 2 – 5/vụ và từ tháng 9 – 12/vụ, khoảng giữa nghỉ giữa hai vụ người dân có thể xen canh trồng lúa hoặc một số loại hoa mầu khác để gia tăng thu nhập. Hơn nữa, việc trồng bí cũng phải nắm vững kỹ thuật, không được trồng bí đực lẫn bí cái mà phải trồng riêng biệt khác luống, bí đực trồng trước bí cái khoảng 10 ngày. Khi bí cái ra hoa phải tự thụ phấn không được để côn trùng thụ phấn sẽ làm quả không đảm bảo số lượng hạt. Mỗi cây bí được đảm bảo kiểm soát từ 2 – 3 quả/cây được đánh dấu theo dõi suốt quá trình phát triển, nếu quá nhiều quả/cây sẽ không đủ dinh dưỡng cung cấp cho quả làm ảnh hưởng tới chất lượng hạt. Ngoài ra, thời điểm thu hoạch và quá trình bảo quản hạt giống cũng phải đảm bảo những quy trình kỹ thuật riêng của công ty nhằm đảm bảo hạt giống luôn đạt chất lượng tốt nhất. Bí đỏ là cây có khả năng chịu hạn tốt, phát triển nhanh, thời gian sinh trưởng khoảng 90 – 120 ngày là có thể cho thu hoạch, là cây trồng ít sâu bệnh, ít phải dùng nhiều đến thuốc bảo vệ thực vật nên chi phí đầu tư thấp.
Bí đỏ sau khi thu hoạch được tách hạt, phơi khô và nhập về công ty.
Hộ gia đình ông Trần Văn Thy và hộ gia đình ông Lê Văn Tuyên là 2 trong 15 hộ có diện tích trồng hạt giống bí đỏ liên kết với công ty nhiều nhất cả xã, với diện tích liên kết trung bình hàng năm từ 6 – 8 sào/vụ. Theo ông Tuyên, gia đình ông có gần 8 sào trồng hạt giống bí đỏ liên kết tiêu thụ với công ty Tân Lộc Phát, với mỗi sào khi chăm sóc tốt đúng quy trình kỹ thuật của công ty thì năng suất có thể đạt từ 14 – 15 kg hạt giống/sào. Với giá bán hiện tại đang ký với công ty thu mua lại là 725.000 đồng/kg, doanh thu mỗi sào bí đỏ có thể đạt từ 11 triệu đồng/sào, trừ tất cả các chi phí đầu vào mà công ty đã cung cấp trước đó thì bình quân lợi nhuận đạt từ 7 – 8 triệu đồng/sào. Ngoài ra, vì công ty chỉ thu mua hạt giống bí đỏ, nên toàn bộ phần còn lại của bí đỏ bao gồm: thân cây, cùi quả,…khoảng 20% được bán ngoài chợ làm thực phẩm, phần còn lại được các hộ dân tận dụng làm thức ăn cho gia súc, gia cầm cũng đã phần nào tiết kiệm được chi phí thức ăn chăn nuôi; với năng suất bình quân đạt từ 1 tấn/sào, giá bán hiện tại dao động từ 3.000 – 4.000 đồng/kg đã giúp các hộ tăng thêm thu nhập dao động từ 600.000 – 800.000 đồng/sào. Tổng kết lại, nếu so sánh với trồng lúa như trước đây thì hiệu quả kinh tế có thể cao gấp 5 lần.
Mô hình liên kết theo chuỗi giá trị đã hình thành quan hệ hợp tác sản xuất, mua bán theo đơn đặt hàng của Công ty với các hộ dân (đại diện là HTX), với giá mua – bán cam kết rõ ràng ngay khi ký hợp đồng đã giúp HTX cũng như các hộ dân có thể hạch toán được đầu vào, đầu ra, từ đó tạo sự yên tâm cho các thành viên. Các hộ dân thực hiện mua chung – bán chung, được mua giống, phân bón, vật tư nông nghiệp với giá cả hợp lý, chất lượng vật tư được bảo đảm, được trả chậm sau vụ thu hoạch. Nhờ việc liên kết chặt chẽ, uy tín, luôn xem trọng lợi ích người dân đi đôi với lợi ích doanh nghiệp nên qua 5 năm triển khai, mô hình liên kết sản xuất – tiêu thụ hạt giống bí đỏ đã mang lại hiệu quả kinh tế cao. Tiếp nối thành công, theo kế hoạch, trong những năm tới đây, công ty TNHH hạt giống Tân Lộc Phát sẽ tăng diện tích liên kết sản xuất – tiêu thụ bí đỏ ở Yên Lạc lên 7 ha/vụ. HTX Yên Lạc cũng đã khẩn trương họp bàn lựa chọn thêm một số hộ có đủ diện tích gieo trồng đáp ứng được yêu cầu của công ty để mở rộng diện tích liên kết trồng bí đỏ.
Đây là mô hình không mới nhưng nó thể hiện sự liên kết, bao tiêu sản phẩm đầu ra cho người nông dân, vấn đề mà từ trước đến nay nhiều nơi chưa thực hiện được. Mô hình đã góp phần quan trọng giúp cho nhiều hộ dân có việc làm, gia tăng giá trị sản phẩm, cải thiện thu nhập và nhiều hộ nông dân trồng bí đã thoát nghèo từ đó làm tiền đề để vươn lên làm giầu trên chính mảnh đất quê hương. Với cách thức triển khai và giá trị mang lại, mô hình này đang thực sự chứng minh lợi ích và trách nhiệm của doanh nghiệp khi gắn liền với lợi ích của người nông dân. Đây là mô hình cần được nhân rộng để nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp ở xã Yên Lạc nói riêng và toàn huyện Yên Định nói chung.
Mạnh Tùng