Mô hình trồng cây dược liệu có hiệu quả kinh tế trên địa bàn huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa
Bá Thước là một trong những huyện miền núi được thiên nhiên ưu đãi, diện tích đất rừng lớn, có nguồn thực vật đa dạng với nhiều cây dược liệu quý hiếm có tác dụng lớn với sức khỏe con người, được dùng để làm thuốc chữa bệnh, tăng cường sức khỏe như: Cây ngải đen, Bảy lá một hoa, giảo cổ lam, hà thủ ô đỏ, đẳng sâm. Tuy nhiên trong những năm qua, do điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 84,3% dân số toàn huyện, kinh tế chủ yếu phụ thuộc vào rừng nên việc khai thác các loài cây dược liệu diễn ra thường xuyên mang tính tận diệt, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng, một số loài có nguy cơ biến mất.
Hình ảnh: Mô hình trồng cây ngải đen tại BQL KBTTN Pù Luông
Để bảo tồn, phát triển nguồn gen các loại dược liệu bản địa, đồng thời đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của thị trường về sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc thảo dược. Ngành nông nghiệp đã phối hợp cùng địa phương, BQL KBTTN Pù Luông và các tổ chức, doanh nghiệp, nhà khoa học lồng ghép nhiều chương trình, dự án, đề tài khoa học để xây dựng, phát triển các mô hình trồng dược liệu; chú trọng hướng dẫn, hỗ trợ người dân ứng dụng khoa học kỹ thuật vào trồng và nhân giống cây dược liệu, ưu tiên trồng các loại dược liệu quý hiếm, các giống có năng suất, chất lượng cao, áp dụng khoa học – kỹ thuật vào trồng, chăm sóc. Nhiều mô hình, dự án đã triển khai và đạt kết quả tốt, mở ra hướng phát triển sinh kế cho người dân miền núi giảm nghèo như mô hình trồng thử nghiệm cây ngải đen thương phẩm, mô hình trồng và phát triển cây sói rừng tại xã Thành Lâm, dự án bảo tồn, phát triển, sản xuất cây dược liệu giảo cổ lam. Từ đó, giúp người dân thay vì tập trung vào khai thác rừng đã từng bước chủ động trồng, chăm sóc và tạo ra dược liệu.
Hình ảnh: Cây sói rừng
Thành Lâm vốn là địa phương có rất nhiều cây sói rừng, loài cây dược liệu rất quý không chỉ để làm thuốc bệnh mà còn là cây ăn được (chè uống, ăn quả), cây cảnh, cho tinh dầu với mùi hương độc đáo và phục vụ rất tốt cho chế biến thành các sản phẩm thực phẩm chức năng, mỹ phẩm…Vì vậy, rất được thị trường ưa chuộng. Đây cũng là lý do khiến cây sói rừng trong tự nhiên bị khai thác quá mức và có nguy cơ cạn kiệt. Trước thực trạng trên, được sự hỗ trợ của một tổ chức nước ngoài và Viện Môi trường và Phát triển bền vững (VESDI), dự án phát triển bền vững cây sói rừng để cải thiện sinh kế tại xã Thành Lâm đã được hình thành từ năm 2021 với diện tích 0,25 ha. Tham gia dự án ngoài việc được hỗ trợ kỹ thuật từ ươm giống, làm cỏ, quản lý sâu bệnh…, người dân còn được hướng dẫn cách sơ chế phơi, sấy dược liệu nhờ vậy giảm tỷ lệ hao hụt và giữ được chất lượng, độ đồng đều của thành phẩm. Kết quả dự án cho thấy cây sói rừng được nhân giống và trồng có năng suất cao hơn so với khai thác tự nhiên, kinh tế hộ gia đình từ trồng dược liệu cũng từ đó được nâng cao rõ rệt giúp người dân chủ động phát triển diện tích trồng thay vì phụ thuộc vào nguồn dược liệu trong tự nhiên. Qua 4 năm triển khai hiện số hộ trồng cây sói rừng đã có hơn 100 hộ tham gia với diện tích 3,2 ha. Với giá bán khô khoảng 30.000 đồng/kg, không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế giúp bà con giảm nghèo và còn góp phần bảo tồn được loài cây thuốc bản địa đang dần bị khai thác kiệt quệ trong tự nhiên.
Không chỉ có thành công từ mô hình trồng cây sói rừng các mô hình trồng dược liệu khác như xạ đen, chè đắng, ngãi đen, hoạt ngọc, cà gai leo, tía tô, sa nhân tím,… cũng được triển khai so với những cây trồng truyền thống, các mô hình trồng cây dược liệu được đánh giá là khá phù hợp với thổ nhưỡng, khí hậu và trình độ sản xuất của người dân. Do đó, thành công từ mô hình mang lại không chỉ bổ sung nguồn dược liệu cho y học, nâng cao thu nhập cho người dân mà còn mở ra hướng sản xuất hàng hóa cho đồng bào các dân tộc địa phương. Đến nay diện tích trồng dược liệu của huyện đã tăng từ 5,6 ha năm 2022 lên 48,54 ha năm 2025.
Ngoài ra, các mô hình trồng dược liệu trên địa bàn huyện hiện nay còn nhận được sự hỗ trợ từ HTX dược liệu Pù Luông, một điểm sáng trong việc trồng dược liệu của huyện. Với việc tham gia liên kết các hộ trồng dược liệu sẽ được hỗ trợ kỹ thuật, cây giống và bao tiêu sản phẩm đầu ra, giúp bà con mạnh dạn nhân rộng mô hình, mở rộng diện tích sản xuất. Đến nay, HTX đã liên kết với 200 hộ dân trồng dược liệu trong và ngoài huyện để trồng và thu mua các loại cây dược liệu như: xạ đen, chè đắng, cà gai leo, hoạt ngọc, ngải cứu,…với giá thành ổn định. Điển hình như gia đình ông Nguyễn Đại Hải (xã Điền Trung) nhờ liên kết với HTX dược liệu Pù Luông trồng dược liệu mà mỗi sào (khoảng 360m2), gia đình có thu nhập khoảng 20 triệu đồng cao gấp 3 lần trồng lúa. Tính thu nhập bình quân hàng năm từ cây dược liệu, gia đình ông đang thu về từ 500 – 600 triệu đồng, tạo việc làm thường xuyên cho 4 lao động tại địa phương.
Không chỉ chú trọng liên kết với người nông dân vào quá trình sản xuất, HTX dược liệu Pù Luông còn luôn chủ động tìm kiếm thị trường để ổn định đầu ra cho sản phẩm, HTX đã ký kết hợp đồng với các công ty dược cung ứng với khối lượng hơn 2.000 tấn dược liệu thô/năm; Ngoài ra, để đa dạng hóa sản phẩm từ dược liệu đáp ứng nhu cầu thị trường và nâng cao giá trị hàng hóa cho sản phẩm. HTX dược liệu Pù Luông còn phối hợp với các hộ trồng dược liệu tìm tòi phát triển các loại chè, trà túi lọc, bột,.. từ cây dược liệu nhằm nâng cao giá trị sản phẩm.
Có thể thấy, mô hình trồng cây dược liệu đã và đang đóng góp không nhỏ vào quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng và cũng là điểm nhấn trong phát triển kinh tế, giảm nghèo ở Bá Thước. Nhiều người nhớ đến Bá Thước là nhắc đến cây dược liệu vì đã giúp người dân thay đổi thói quen sản xuất từ nhỏ lẻ, tự phát, giá trị thấp sang trồng trên quy mô lớn, có sự đầu tư và cho giá trị cao. Đồng thời, phát triển cây dược liệu theo hướng chuyên canh, hàng hóa còn giúp gìn giữ, bảo tồn những nguồn gen quý, từng bước đưa cây dược liệu trở thành cây trồng mũi nhọn, có thương hiệu trên thị trường.
Hồ Thị Lý