Phát triển làng nghề nón lá truyền thống tại xã Thọ Lộc, huyện Thọ Xuân
Nghề làm nón lá ở xã Thọ Lộc, huyện Thọ Xuân , tỉnh Thanh Hoá có lịch sử lâu đời, được du nhập vào địa phương vào những thập niên 40 của thế kỷ 20 và được truyền từ đời này sang đời khác. Những chiếc nón lá nơi đây không chỉ là vật dụng che nắng mưa mà còn là biểu tượng văn hóa, gắn liền với hình ảnh người phụ nữ Việt Nam duyên dáng, cần cù, dù ngày nay các sản phẩm công nghệ đang phát triển mạnh, nghề làm nón lá có phần bị ảnh hưởng, tuy nhiên là nghề truyền thống đã hình thành và phát triển ở Thọ Lộc từ hàng trăm năm nay, mang hồn cốt quê hương từ xã xưa, trải qua thời gian, đến nay nghề nón lá vẫn duy trì và phát triển. Nghề làm nón lá ngoài bảo tồn và gìn giữ nét văn hóa truyền thống của địa phương còn có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế – xã hội của địa phương.
Trước đây, nghề làm nón lá ở xã Thọ Lộc, huyện Thọ Xuân được xem là nghề phụ, bởi giá trị thu nhập thấp, người dân tranh thủ làm nón lúc nông nhàn. Từ chỗ chỉ một vài hộ nhỏ lẻ dần dần được nhân rộng ra cả làng và trở thành “cứu cánh” của người dân địa phương. Ở đây, hầu như nhà nào, người nào cũng biết làm nón. Những năm trở lại đây, được sự quan tâm của các cấp chính quyền, do nhu cầu của thị trường nên nghề làm nón lá đã phát triển với quy mô lớn hơn, trở thành nghề mang lại thu nhập ổn định và tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương. Hiện nay, toàn xã Thọ Lộc có 430 hộ duy trì nghề làm nón lá, tạo việc làm cho hơn 800 lao động, trong đó lao động thường xuyên 650 lao động, lao động thời vụ 150 lao động đã đưa ra thị trường sản lượng năm 2024 là 395.857chiếc nón/năm, tăng gấp nhiều lần so với trước đây, doanh thu là 13,84 tỷ đồng/năm, thu hút được nhiều lao động với mức thu nhập bình quân từ nghề phụ 2,5 – 4 triệu đồng/người/tháng.
Theo bà Lê Thị Hoa, 67 tuổi ở thôn 3, một trong những người có thâm niên trong nghề làm nón, cho biết: Để tạo ra được một chiếc nón đẹp, người làm nón phải trải qua nhiều công đoạn từ chọn lá, rẽ lá, là lá, chọn khung, uốn vành, lợp lá, cắt hoa văn, đến chằm hoàn thiện chiếc nón và cuối cùng là đánh bóng bảo quản. Nguyên liệu để làm nón lá gồm: Lá cây nón, cây vàu, cây tre,… được thu mua ở các huyện miền núi và tỉnh Nghệ An. Việc lựa chọn nguyên liệu cũng hết sức công phu. Công đoạn nào cũng đòi hỏi người thợ phải rất cẩn thận, sao cho sản phẩm hoàn thiện không bị cong vành, hình dáng cân đối, chắc chắn, khi là lá yêu cầu người thợ phải căn chỉnh nhiệt độ vừa phải để lá thật phẳng nhưng không bị cháy xém; vành nón được làm bằng tre cật vót nhỏ, trơn đều, tuyệt đối không được cong vênh. Khi khâu nón, từng đường kim phải thật đều. Có như vậy, chiếc nón làm ra mới đảm bảo yếu tố vừa chắc chắn, vừa đẹp. Lúc nông nhàn, mỗi ngày gia đình bà có thể làm được 5 chiếc nón lá và mỗi ngày, một người có thể làm được 1,5 – 2 chiếc nón, người trẻ làm nhanh, khéo thì 2,5 -3 chiếc nón, với giá bán giao động từ 25.000 đồng đến 50.000 đồng/chiếc (tùy từng loại và theo yêu cầu của khách hàng). Ngoài ra, gia đình bà còn đứng ra thu mua sản phẩm nón lá cho người dân trong và ngoài xã. Trung bình, mỗi tháng gia đình xuất bán khoảng 4.000 đến 5.000 chiếc nón lá ra thị trường mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho gia đình. Cũng theo bà Minh, thôn 4, gia đình chủ yếu sản xuất nông nghiệp, nhưng mỗi ngày vẫn tranh thủ để làm nón và đứng ra thu mua sản phẩm cho nhiều hộ dân trong xã để nhập cho tư thương ở các tỉnh phía Nam với giá từ 25.000 – 50.000 đồng/chiếc, tùy từng mẫu mã, chất lượng.
Người dân làm nón lá những lúc nông nhàn
Để duy trì và phát triển nghề làm nón, thời gian qua xã Thọ Lộc luôn quan tâm đẩy mạnh các giải pháp duy trì, phát triển ngành nghề, xây dựng kế hoạch, đề án bảo tồn làng nghề truyền thống gắn với phát triển chương trình OCOP, đây là một trong những chỉ tiêu trong xây dựng NTM nâng cao, NTM kiểu mẫu. Hiện nay, xã đã thành lập được tổ hợp tác sản xuất nón lá; phối hợp với các ngành có liên quan tổ chức các lớp đào tạo nâng cao tay nghề cho người lao động, chuyển giao công nghệ, nâng cao năng suất, chất lượng, đa dạng hoá mẫu mã sản phẩm phù hợp nhu cầu thị trường,…đẩy mạnh phát triển thương hiệu, mở rộng sản xuất các hộ và tổ sản xuất, kinh doanh đã xây dựng các trang website, Facebook, tham gia sàn giao dịch thương mại điện tử như nongsanantoanthanhhoa.com.vn, sendo.vn, spopee, postmart.com.vn, lazada,… quảng bá, giới thiệu và bán trực tiếp, tích cực tham gia các hội chợ trong và ngoài tỉnh để phát triển và mở rộng thị trường. Với những nỗ lực cố gắng của chính quyền và người dân, tháng 6-2022, nghề làm nón lá xã Thọ Lộc được UBND tỉnh công nhận là nghề truyền thống và nón lá Thọ Lộc đã công nhận sản phẩm OCOP 3 sao năm 2022, đây là một trong những chỉ tiêu góp phần hoàn thành chỉ tiêu trong xây dựng xã NTM nâng cao. Sau nhiều năm phát triển sản phẩm đã có mặt ở trong và ngoài tỉnh như: TP Hà Nội, Nam Định, Thái Bình, Hà Nam, Nghệ An,…
Sản phẩm nón lá Ngọc Thơm được chứng nhận OCOP 3 sao
Nghề làm nón lá truyền thống tại xã Thọ Lộc, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa không chỉ góp phần bảo tồn một nét đẹp văn hóa truyền thống mà còn tạo ra cơ hội phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng địa phương. Với sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, người dân và các tổ chức liên quan, cùng với việc triển khai đồng bộ các giải pháp, làng nghề nón lá Thọ Lộc sẽ ngày càng phát triển. Những chiếc nón lá mang đậm hồn quê Thọ Lộc sẽ tiếp tục vươn xa, khẳng định giá trị và sức sống bền bỉ của nghề thủ công truyền thống./.
Văn Lộc