Hiệu quả từ chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ con nuôi đặc sản (vịt Cổ Lũng) tại xã Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa.
Trong những năm gần đây, việc xây dựng chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ nông sản đang trở thành hướng đi quan trọng nhằm nâng cao giá trị sản phẩm và đảm bảo đầu ra ổn định cho người chăn nuôi. Tại xã Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa, mô hình liên kết sản xuất – tiêu thụ con nuôi đặc sản vịt Cổ Lũng đã từng bước khẳng định hiệu quả rõ rệt. Thông qua sự gắn kết giữa người chăn nuôi, hợp tác xã và các đơn vị tiêu thụ, mô hình không chỉ góp phần bảo tồn giống vịt bản địa quý mà còn nâng cao thu nhập, tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Giống vịt Cổ Lũng, Bá Thước khi trưởng thành.
Bá Thước sở hữu địa hình chia cắt bởi hệ thống núi đá vôi và rừng nguyên sinh, xen kẽ với những ngôi làng của người dân bản địa và những thửa ruộng bậc thang thơ mộng. Được thiên nhiên ưu đãi với khí hậu trong lành, mát mẻ quanh năm kết hợp với sự biệt lập về địa hình và nguồn nước suối tự nhiên trong vắt đã tạo nên môi trường sinh thái lý tưởng cho các loại vật nuôi đặc hữu phát triển, đặc biệt là giống vịt Cổ Lũng. Vịt Cổ Lũng (hay còn gọi là vịt Mường Khoong) là giống vịt bản địa quý hiếm có nguồn gốc lâu đời hàng trăm năm nay được lưu giữ và bảo tồn qua nhiều thế hệ người dân Bá Thước. Vịt Cổ Lũng thuộc loài vịt bầu với đặc điểm ngoại hình khác biệt có thể dễ dàng nhận biết với chiếc cổ rụt; đôi chân ngắn đặc trưng giúp chúng thích nghi tốt với việc bơi lội và tìm kiếm thức ăn dưới các khe suối đá; màu lông phổ biến nhất của vịt Cổ Lũng là màu nâu hoặc xám đá pha đen khá giống vịt trời (lông màu xanh biếc đối với con trống); thân hình nhỏ gọn, chắc khỏe, trọng lượng trưởng thành thường khoảng từ 1,4 – 1,8 kg/con, nhỏ hơn nhiều giống vịt siêu thịt hiện nay trên thị trường. Vịt Cổ Lũng có tỉ lệ nạc cao, dai vừa phải, không bở như nhiều giống vịt siêu thịt, ít mỡ, lớp da mỏng nên ăn không ngấy, thớ thịt nhỏ, ngọt và đậm vị, có mùi thơm đặc trưng. Cũng chính vì thế vịt Cổ Lũng luôn có giá thành cao hơn (giá dao động từ 120.000 – 150.000 đồng/kg tùy từng thời điểm) so với các giống vịt thông thường khác.
Nếu như trước đây, vịt Cổ Lũng thường được nuôi nhỏ lẻ tại các hộ gia đình và các gia trại với số lượng từ vài chục đến vài trăm con; thị trường tiêu thụ chủ yếu là người dân quanh vùng và cung cấp cho một số nhà hàng tại địa phương nên thường phải bán với giá thấp khiến cho hiệu quả kinh tế không cao, thu nhập bấp bênh khiến đời sống của người dân nơi đây còn gặp nhiều khó khăn. Là người con sinh ra và lớn lên trên quê hương Bá Thước, anh Hoàng Văn Thắng luôn ấp ủ mong muốn khôi phục và phát triển giống vịt Cổ Lũng không chỉ để giữ gìn nét văn hóa truyền thống bản địa mà còn là mơ ước giúp người dân nơi đây vươn lên làm giàu trên chính mảnh đất quê hương. Với xuất phát điểm là một hộ chăn nuôi gia cầm nhỏ lẻ đến nay trang trại của anh Thắng mỗi năm xuất bán trên dưới 10.000 con vịt Cổ Lũng, kết hợp liên kết tiêu thụ với các hộ chăn nuôi vệ tinh, bình quân mỗi năm anh xuất bán hơn 60.000 con vịt Cổ Lũng. Năm 2019, anh Thắng quyết định thành lập công ty TNHH giống và phát triển chăn nuôi vịt Cổ Lũng. Chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ con nuôi đặc sản (vịt Cổ Lũng) tại xã Bá Thước cũng chính thức ra đời với hơn 20 hộ dân tham gia vào chuỗi liên kết. Giống vịt Cổ Lũng thuần chủng bản địa được anh Thắng đặt hàng với công ty TNHH Nghiên cứu – phát triển giống đặc sản KingFoods có địa chỉ tại phường Quảng Phú, tỉnh Thanh Hóa – đây là đơn vị đã nghiên cứu và phục tráng thành công giống vịt Cổ Lũng thuần chủng bản địa Bá Thước.
Để chăn nuôi vịt Cổ Lũng đạt chất lượng cần hiểu rõ được tập tính sinh hoạt của chúng để có được kỹ thuật chăm sóc vịt một cách hiệu quả nhất. Vịt Cổ Lũng “khó tính” hơn vịt thường ở chỗ chúng rất ưa nguồn nước sạch, vì vậy vịt được thả tại các khe suối sạch, nơi có dòng nước chảy liên tục giúp vịt luôn khỏe mạnh, ít bị dịch bệnh và bộ lông luôn sạch sẽ. Vì vịt chủ yếu ở ngoài suối cả ngày, chuồng trại truyền thống khá đơn giản nhưng phải đảm bảo chuồng nuôi thoáng mát vào mùa hè, kín gió vào mùa đông. Nền chuồng thường được rải sỏi hoặc lát tre nứa để thoát nước tốt, giữ cho chân vịt luôn khô ráo khi nghỉ ngơi. Khác với vịt công nghiệp chỉ nuôi 45 – 50 ngày, vịt Cổ Lũng bản địa có thời gian nuôi khá dài thường từ 120 đến 150 ngày. Thức ăn cung cấp cho vịt chủ yếu là các loại nông sản như: ngô hạt, thóc và sắn băm. Ngoài ra, vịt tự tìm kiếm các loại động thực vật khác ngoài tự nhiên để bổ sung nguồn đạm như: ốc suối, cá nhỏ, tôm tép, rêu đá và các loại côn trùng dưới nước – đây chính là yếu tố tạo nên mùi thơm đặc trưng và độ ngọt đậm của thịt vịt Cổ Lũng so với các loại vịt thông thường khác. Giai đoạn trưởng thành cần bổ sung thêm một số loại cám công nghiệp khác để nâng cao chất lượng sản phẩm. Mặc dù vịt Cổ Lũng có sức đề kháng rất tốt, nhưng theo kinh nghiệm truyền thống, người dân vẫn cần lưu ý: Tiêm vắc xin định kỳ để tăng sức đề kháng cho đàn vịt phòng chống một số loại bệnh như: dịch tả, tụ huyết trùng, giun sán,…và sử dụng một số loại lá cây rừng có tính kháng khuẩn trộn vào thức ăn để tăng đề kháng tự nhiên, không thả vịt khi thời tiết thay đổi đột ngột (mưa lũ, nước suối đục).
Trang trại chăn nuôi vịt Cổ Lũng của anh Hoàng Văn Thắng tại xã Bá Thước, Thanh Hóa.
Trong chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ vịt Cổ Lũng, công ty TNHH giống và phát triển chăn nuôi vịt Cổ Lũng giữ vai trò trung tâm trong việc tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Công ty tham gia liên kết với các hộ chăn nuôi thông qua các hợp đồng thu mua, qua đó đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Sản phẩm làm ra được công ty bao tiêu toàn bộ theo giá thị trường nhưng không thấp hơn giá sàn đã ký kết trong hợp đồng, đảm bảo cho người chăn nuôi không còn phải lo lắng vấn đề tìm kiếm đầu ra cho sản phẩm. Bên cạnh đó, công ty còn thực hiện nhiều hoạt động quan trọng như: hỗ trợ cung cấp con giống đạt chất lượng, cử nhân viên hỗ trợ kỹ thuật chăn nuôi, hướng dẫn, giám sát chặt chẽ quy trình chăm sóc, phòng bệnh theo tiêu chuẩn nhằm đảm bảo chất lượng sản phẩm đồng đều. Đồng thời, công ty đầu tư xây dựng thương hiệu, mở rộng hệ thống tiêu thụ sản phẩm tại các nhà hàng, cửa hàng thực phẩm sạch và nhất là các homestay trong khu du lịch nổi tiếng của địa phương là Pù Luông thông qua các hợp đồng tiêu thụ được ký kết. Việc liên kết sản xuất – tiêu thụ với các đối tác, khách hàng trong chuỗi liên kết thông qua hợp đồng giúp cho hộ chăn nuôi chủ động được số lượng đàn, kế hoạch tái đàn, ổn định chất lượng và giá cả đầu ra cho sản phẩm.
Trong khi đó, trong chuỗi liên kết các hộ chăn nuôi giữ vai trò là lực lượng sản xuất trực tiếp, quyết định đến sản lượng cũng như chất lượng sản phẩm. Thông qua việc tham gia chuỗi liên kết, các hộ dân không chỉ phát huy kinh nghiệm chăn nuôi truyền thống mà còn tiếp cận với phương thức sản xuất theo hướng khoa học, đảm bảo yêu cầu của thị trường. Từ khâu tiếp nhận con giống, chuẩn bị chuồng trại, lựa chọn nguồn thức ăn, đến công tác phòng, chống dịch bệnh đều được người dân thực hiện theo các tiêu chuẩn đã thống nhất trong chuỗi liên kết. Việc tuân thủ quy trình chăn nuôi giúp nâng cao tỷ lệ sống của đàn vịt, đảm bảo năng suất, chất lượng sản phẩm. Việc tham gia vào chuỗi liên kết cũng giúp các hộ chăn nuôi thay đổi tư duy sản xuất, chuyển từ hình thức chăn nuôi nhỏ lẻ sang sản xuất có tổ chức, gắn với nhu cầu thị trường. Người dân chủ động phối hợp với doanh nghiệp trong suốt quá trình sản xuất, đồng thời đảm bảo cung cấp sản phẩm đúng số lượng, chất lượng theo cam kết. Nhờ đó, hộ chăn nuôi không chỉ là người tạo ra sản phẩm mà còn là mắt xích quan trọng góp phần hình thành chuỗi giá trị bền vững cho vịt Cổ Lũng. Sự tham gia tích cực của các hộ dân đã góp phần nâng cao giá trị kinh tế của giống vịt đặc sản, tạo nguồn thu nhập ổn định và thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp tại địa phương.
Công ty với hơn 60.000 con vịt Cổ Lũng được xuất bán hàng năm với giá bán bình quân từ 120.000 – 150.000 đồng/kg cho doanh thu từ 12,9 – 14,4 tỷ đồng/năm, trừ đi tất cả các chi phí như: con giống, thức ăn, công lao động,… cho thu nhập trên dưới 1,2 – 1,5 tỷ đồng/năm. Đối với các hộ chăn nuôi khi tham gia liên kết cũng gia tăng thu nhập hơn so với trước đây từ 20 – 25% và quan trọng nhất là đầu ra sản phẩm luôn được đảm bảo, ổn định giúp người chăn nuôi yên tâm hơn và mở rộng quy mô sản xuất. Bình quân mỗi hộ xuất bán cho công ty từ 3.000 con/năm, sau khi trừ đi hết tất cả các chi phí từ con giống, thức ăn, thuốc,… cho thu nhập dao động từ 70 – 80 triệu đồng/hộ/năm. Ngoài ra, chuỗi liên kết còn tạo ra việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động địa phương với thu nhập ổn định hàng tháng từ 6 – 8 triệu đồng/người/tháng, góp phần gia tăng thu nhập, nâng cao đời sống cho người dân.
Có thể thấy, việc xây dựng chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ vịt Cổ Lũng tại xã Bá Thước đã mang lại nhiều hiệu quả thiết thực. Sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp và các hộ chăn nuôi không chỉ giúp nâng cao giá trị con nuôi đặc sản địa phương mà còn tạo đầu ra ổn định, góp phần cải thiện thu nhập cho người dân. Đồng thời, mô hình liên kết này còn góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen vịt Cổ Lũng quý hiếm, từng bước xây dựng thương hiệu sản phẩm đặc sản của địa phương. Trong thời gian tới, nếu tiếp tục được quan tâm hỗ trợ và mở rộng quy mô, chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ vịt Cổ Lũng hứa hẹn sẽ trở thành hướng phát triển bền vững cho ngành chăn nuôi, góp phần thúc đẩy kinh tế nông nghiệp tại xã Bá Thước nói riêng và tỉnh Thanh Hóa nói chung.
Mạnh Tùng